Bonaventure

DISTINCTIO XXXI.

Item in sexto libro ' : « Satis est videre , nullo modo Filium aequalemesse Patri, si in aliquo, scilicet quod An Filius dicatur aequalis vel similis Patri pertineat ad significandam eius substantiam, inaequalis secundum . invenitur. In omnibus ergo aequalis est Palri Filius et est eiusdem substantiae » . « Aequalis est etiam Spiri- Praetei-ea coiisiderari oportet , cum tres personae tus sanctus Patri et Filio et in omnibus aequalis pro- coaequales sibi sint, utrum relative hoc dicatur, an pter summam simplicitatera illius subslanliae ». Ex his secundumsubstanliam; et si relative, utrum secundum perspicuum lit, quod secundum substantiam Filius est relationem, an secundum essentiam consideranda sit aequalis Patri et utrique Spiritus sanclus, et appella- aequalitas; deinde, quid sit ipsa aequalitas. — Ad quod tio tantum relativa est. — Aequalitas ergo Patris et Filii Aequaieim- dicimus, quia, sicut simile nihil sibi est; « simili- non est relalio vel notio, sed propter naturae unitatem rtanem."^" tudo enini, ut ait Hilarius ', sibi ipsi non est » ; ita et indisparitas *. aequale aliquid sibi non dicitur, ac per hoc, sicut si- Hoc idem etiam dicimus de simili et similitu- mile , ita et aequale relative dicitur. Dicitur ergo rela- dine.Cum enim dicitur Filius similis Palri, relative tive Filius aequalis Patri et utrique Spiritus sanctus. quidem dicitur, sed similis esl Patri propter unilatem — Est tamen aequalis Patri Fihus et utrique Spiritus essentiae. Est ergo appellatio tantum relativa, simili- sanctus propter summam simplicitatem essentiae et uni- tudo vero « indifferens essentia " ». Unde quibusdam non Fiiiusaeqaa- tatem. Aequalis est ergo secundum sub- Filius Patri indocle videtur, nomine aequalitatis vel similitudinis cnnd^sub- stantiam , non secundum relationem. Unde Augustinus non aliquid poni , sed removeri , ut ea ralione dicatur ".vJgnstiiius. in quinto libro de Trinitate - ail: « Quaerimus, secun- Filius aequaiis Patri, quia nec maior est eo nec mi- dum quid aequalis sit Patri Filius. Non secundum hoc, nor , hoc propter unitatem essenliae. Ita et sitnilis et quod ad Patrem dicitur, Filius aequalis est Patri; dicitur, quia nec diversus nec alienus nec in aliquo restat ergo, ut secundum id aequalis sit, quod ad se dissimilis, et hoc propter essentiae simplicitatem. Non dicitur. Quidquid autem ad se dicitur, secundum sub- ergo secundum quod Filius est genitus aPatre, aequa- stantiam dicitur. Restat ergo, ut seeundum substantiam lis vel inaequahs est Patri, nec similis vel dissimilis, sit aequalis. Eadem est igilur utriusque subslantia ». sed aequalis et similis secundum substantiam.

aeternilatem esse in Patre, speciem in Imagine, mum in Munere. Quae tantae ditficultalis suut verba , ut sententia sancti Hilarii, qua in Trinitate in eorum intelligentia alque explanatione vehementer -fersonarum propria ostendit. laboraverit Augustinus, ut ipse oslendit in sexlo libro' de Trinilate' ita dicens: « Quidam, cum vellet brevis- Non est hic praetermittendum , quod illustris vir sime singularum in Trinitate personarum insinuare pro- Hilarius proprietates personarum assignans dicit '^ pria, aelernitas est, inquit, in Palre , species in Iraa-

De 23. sn - Cap. 6. n. 7. — Paulo superius Vat. et edd. i, 6 cum cod. D secundtim essentiam pro secwndum substantiam. 3 Cap. i. n. 6. Sequens textus ibid. c. S. n. 7. • Auctoritite omnium codd. ct ed. 1 (5 in margine) po- suimus propter naturae unitatem indisparitas pro naturalis unitai et identitas, quod liabent Vat. et aliae edd. Lectio no- stra differt a lectione , quam sequitur S. Bonavenlura , hic a.

I. q. 2. arg. 1. ad opposit. ; cfr. nola seq. 5 Haec definitio sumta est ex Hilario (de Synodis n. 73.) « Similitudo res ipsas naturalis conequnt per similitudinem non indilVerentis essentiae » (cfr. ibid. n. 13-19.). Ad hunc locum quod Alexander Hal. (S. p. 1. q. 54. m. I. a. 1.) de referlur Lombardo dicit « Quidam dicunt, quod liaec nomina aequatis, :

similis tantum remotive accipiuntur, ut cum dicitur: Pater et

Filius sunt aequales , id est, non sunt inaequales; ct sunt

S. Bonav. — Tom. I.  — 1 ,

530 SENTENTI.VROM I.IB. I.

ginc, usus in Munere. El quia non niediocris auctori- Non enim secundum praemissam expositioneni di- Diraouiiai iiuneij

lalis in tractatione Scriplurarum et assertione fldei vir stinguuntur hic tres \\\i\e proprietates superius'' assigna- iiiiarii

extitit — Hilarius enim hoc in libris suis posuit — tae, sed ipsae hypostases distinctae ab invicera mon- liorum verborum , id esl Palris et Imaginis et Mime- strantur. Aetermtatis tamen nomine eadem videtur desi-

ris, aeternitatis, speciei et itsus , abditam scrutatus gnata proprietas, quam notat hoc nomen ingenitus. Sed — intelligentiam , quantum valeo, non enni secutum arbi- videamus, quid sit quod ait:« Imago si perfecte iraplet

tror in aeternitatis vocabulo, nisi qiiod Paler non habet illud imago est, ipsa coaequatur ei non illud cuius ,

patrem, de quo sit; Filius autem de Patre est, ut sit imagini suae». Videtur enimdicere, quod Filius, qui

alque ut illi coaeternus sit. Imago enim, si perfecte est imago Patris, coaequatur Patri, non Pater Filio,

iniplet illud cuius imago est, ipsa coaequatur ei, non cum et Filius dicatur aequalis Patri in Scriplura, et

illud imagini suae; in qua iniagine Sjome»! nominavit, Pater Filio; sed Filius hoc habet a Patre, ut sit ei

credo, propter pulcriludinem, ubi est tanta concjruentia aequalis, Pater autera non habet aFilio, et taraen Fi-

et prima aequalilas et priraa similitudo, nulla in re lius plene ac perfecte aequalis est Patri, id est imago dissidens et nullo modo inaequalis et nulla ex parte ei cuius est imago.

dissimilis, sed ad idenlitalem respondens ei cuius Propria Q.vgo personarum \i\ praedictis verbis assi- naiio »«-

imago est; ubi est prima et summa vita, cui non est gnasse dicitur Hilarius, quia relativa nomina persona-

aliud vivere et aliud esse, sed idem; et primus ac rmn posuit, scilicel patris", iraaginis et muneris, quae summus inlellectus, cui non est aliud vivere et aliud relative dicuntur de personis et proprietales notaut

inteUigere , sed idem , hoc est unum , tanquam veT'bum quibus distinguuntur personae. — Ila enim dicitur Spiri-

perfectum, cui non desit aliquid, et ars quaedam omni- tus sanctus wmMs relative, sicut rfowMW. Verumtamen ipsas proprietates aliis tribus nominibus non signiflca- potenlis et sapientis Dei plena omnium rationum vi- venlium incommulabilium, et omnes unum in ea, sicut vit, iuxta praedictam Augustini expositionem, nisi solo

ipsa unum de uno, cum quo unum; ibi novit orania nomine ueterniiatis , quo non ipsam paternitatem , sed Deus, quac fecit per ipsam ». eam voluit inlelligi notionem, qua dicitur ingoiilus. NoliUa. Hilarius in libro de Synodis' « Iraago eius, : Illud cliara sciri oportet, quod earundera triuni Simiiiier

Notuia .-1(1- ad quem imaginatur, species indiflerens est. Neque enim personarum distinctionem Augustinus ostendere volens ipse sibi quisquam imago est; sed eum cuius imago est, sine expressione illarum triura prop?-ietatum superius ^Quid iraago. nccessc est ut iraago deraonstret. Imago ergo est rei commemoratarum, in primo libro de Doclrina cbri- ad rem coaequandam et iraaginata el indiscreta simi- stiana" sic ait: « In Palre est unitas, in Filio aequa-

litudo. Est ergo Paler, est etiam Filius, quia imago Pa- litas, in Spiritu sancto unitatis acqualitatisque concor-

tris est Filius; el quia imago est, ut rei imago sit, spe- dia: et tria haec unum omnia propter Patrem,aequaMa ciem necesse est et naturam et essenliam, secundum onmia propter Filium, connexa omnia propter Spiritum quod imago esl, in se habeat auctoris ». sanctura. Itaque Pater et Filius et Spiritus sanctus et

Est autem ineffabilis quidam complexus Patris et singulus quisque horum Deus est, el siraul omnes unus Imaginis, qui non est siue perfruilione sine carilate, , Deus, et singulus quisque horum plena subslantia est, sine gaudio. Illa ergo dileclio, delectatio, felicitas vel et simul omnes una subslantia. Pater nec Filius est nec

beatitudo — si tamen aliqua humana voce digne dicilur Spiritus sanctus; Filius nec Pater est nec Spiritus san- Quidusus usus ab illo appellata est breviter, et est in Trini- ctus; Spiritus sanctus nec Pater est nec Filius, sed tate Spirilus sanctus non genitus, sed geniloris geniti- Pater tantum pater, et Filius tantura fllius, ct Spiritus que suavitas, ingenti largitate atque ubertate perfun- sanctus tantum spiritus sanctus. Eadem Iribus aeter-

dens omnes creaturas pro captu earum. Ilaque illa tria nitas, eadem incommutabilitas, eadeni maiestas, eadem et a se invicem determinari videntur, et in se inflnita potestas » . — In his verbis aperte insinuatur persona-

sunt. Qui videt boc vel ex parte vel per speciUum et rum trium distinctio. in aenigmate^ gaudeat cognoscens Deum et gratias ,

agat. Qui vero non videt, tendat per pietatem ad viden- Cap. ni. dum, non per caecilatem ad calumniandum, quouiara unus est Deus, sed tamen Trinitas" ». Ecce habes, — Qtiare Pati'i attribuitur unilas. qualitcr verba Hilarii praeraissa accipienda sint, licet tantae sint profunditatis, ut etiam adhibita expositione, Sed pluriraos movet, quod Patri attribiiit unita- vix aliquatenus ea inlelligere valeat humanus sensus, tem, Filio aequalilalem. Cum enim unitas dicatur se- cum et ipsa eoruni explanatio, quam hic Augustinus cundum subslantiam, non lantum in Patre est, sed edidit, pluriraum in se habeat difficullalis et ambiguitatis. etiam in Filio et in Spiritu sancto; el aequalitas una

1 1'roposilio I. n. 13. Haec et duae sequontes notulae in 3 .\ugust., VI. de Trin. c. 1 0. ii. 1 . et 1 2; in qiio

nonnullis editionibus (ut 8) desunt, in aliis (ut in Vat. et 7) ad ed. August. ad se iinicem pro a se invkem (ut antiquae e marginem cxliibenlur, in aliis (ed. ,9) ipsi lextui inseruntur. Post per pwtatem Vat. et edd. i, 5, 6, 7, 8, 9 nddunt /

Etiam in codicibus nostris non in eodem loco positae sunt. An- refragantibus codd. et originali. tiquioi'cs Lombardi saepius earum nienlionem Comnienlatores ' Disl. XXVI. fadunt. Ipsac videntur perlinere ad secundam edilionem Lom- 5 Vat. omitlit patris , et paulo posl perperam jjonit ;

bardi , de qua pag, 329 , nofa o locuti sumus. pro notcml. ' 1. Coi-. 13, 12. Vulguta et etiam plurimae edd. cum Vat. ^ Cap. 5. n. 5, nonnullis oniissis vel additis. in lioc texki omilkint ct conlra codd. el originale.  . ,

DISTINCTIO XXXI. P. U. 331

est Patris et Filii et Spiritus saiicti. Cur ergo Patri at- dito, recte polest dici de rebus et unius el diversae tribuitur unilas et Forte eadem ra- FiJio aequalitas? substantiae. Unde Augustinus in sexto libro de Trinitate Augustinus. tione atlribuitur secundum Auguslinum, Patri unitas capitulo tertio = ait sic : « Nescio , utrum inveniatur in qua supra eidem aeternitas secundum Hilariuni quia : Scripturis A\(iim\ , unum sunt^ quorum est diversa na- videlicet Pater ita est, ul ab alio non sit, et quia Fi- tura. Si autem et aliqua plura sint eiusdem natwrae lium genuit unum secum Deum, et Spiritus sanctus et diversa sentiant, non sunt unum, in quantum diversa

ab eo procedit unus cum eo Deus. Unitas ergo in Pa- sentiunt. Cum ergo sic dicitur unum, ut non addatur, tre esse dicitur, quia nec est aliquid aliud, a quo sit — quid unum, et plura unum dicuntur; eadem natura

non enim ab alio est — nec ab eo aliquid vel aliquis esl atque essentia, non dissidens neque dissentiens signifl-

ab aeterno, quod unum cum eo non sit; Filius enim catur». « Unde Paulus et ApoIIo, qui et ambo homi- et Spiritus sanctus unum sunt cum Patre. Unde Veri- nes erant et idem sentiebant, unum esse dicuntur, cum tas ait; Ego et Paler unum sumus'^. dicitur: Qui plantal et qui rigat unum sunt . Cuni Notula. Hilarius in libro de Synodis ^- « Si quis in- vero additur, quid unum, potest signiflcari aliquid ex Noiuia ad- nascibilem et sine initio dicat Filium, quasi duo sine prin- pluribus luuim factum, quamvis diversa natura: sicut ^^' cipio et duo innascibilia et duo innata diccns duos faciat anima et corpus non possunt ulique dici unum quid — deos: anathema sit. Caputenim, quod est principium enim tam diversum? — nisi addatur vel subintelligatur, omnium, Filius; caput autem, quod est principium Chri- quid unum, id est unus homo. Unde Apostolus Qui :

sti, Deus. Sic enim ad unum ininitiabile omnium initium adhaeretj inquit, Domino, unus spiritus est. Non di- per Filium universa referimus. Filium innascibilem con- xit: unus est, vel unum sunt, sed addidit spiritus. flteri, impiissimum est. lam enim non erit Deus unus, Diversi sunt enim natura spiritus hominis et spiritus quia Deum unum praedicari, natura unius innascibilis Dei, sed inhaerendo fit spiritus hominis unus spiritus Dei exigit. Cum ergo Deus unus sit, duo innascibiles esse cum Deo » , quia particeps fit veritatis et beatitudinis non possunt; cum idcirco Deus unus sit cum Pater — illius. Si ergo de his quae diversae substanliae sunt, Deus sit, et FiUus Dei Deus sit — quia innascibilitas sola recte dicitur, quod sint unus spiritus, quanto magis penes unum sit. Filius autem idcirco Deus, quia ex qui unius substantiae sunt recte dicuntur unus Deus innascibili essentia natus existat. Respuit ergo innasci- esse? <c Pater ergo et Filius unum sunt, utique secun- bilera Filium praedicari fldes sancta, ut per unum in- dum unitatem substantiae et unus Deus » In quo et, .

nascibilem Deum unum Deum praedicet, naturam ut Ariana haeresis damnatur, quae Patrem et Filium et Ariani. unigenitam, ex inuascibili genitam essentia in uno in- , Spiritum sanctum., ut Augustinus in libro de Hae- ait nascibilis Dei nomine complectatur. Caput enim omnium resibus', non vult esse unius eiusdemque substantiae Filius est, sed caput Filii Deus est, et ad unum Deum atque naturae vel, ut expressius dicatur, essentiae, quae omnia hoc gradu et hac confessione referuntur, cum Graece dicitur usia, sed Filium esse crealurani. Nec ab eo sumant universa ]3rincipium, cui ipse princi- non et Sabelliana, quae, ut ait Augustinus in eodem saijeiiiani. pium sit». Idem in eodem « Omnibus creaturis sub- : libro, dicebat, Christum eundem ipsum et Patrem et stantiam voluntas Dei attulit, sed naturam dedit Fiho Spiritum sanctum esse, ut esset trinitas nominum sine ex innascibili ac non nata substantia perfecta nativitas. subsislentia personarum. « Utramque peslem , ut ait Talia enim cuncta creata sunt, qualia Deus esse voluit. Augustinus super loannem ° , elidil Veritas dicens : Ego Filius autem natus ex Deo subsistit talis, qualis Deus et Pater unum sumus. Utrumque audi et adverte el est, nec dissimilem sui edidit natura naturam; sed ex unum, et sumus, et a Charybdi et a Scylla libera- substantia Dei genitus naturae secundum originem at- beris. Quod enim dixil unum , libera! te ab Ario; quod tulit essentiam, non secundum creaturam voluntatis dixit sumus, liberat te a Sabellio. Si unum: ergo non essentiam » diversum si siimus : ergo Pater et Filius. Sumus enim ;

non diceret de uno nec unum de diverso. Erubescant ,

Cap. IV. ergo Sabehiani, qui dicunl, ipsum esse Patrem, qui est Filius, confundenles personas, qui et dicli sunt Patri- Quare Pater et Filius dicantur esse unum passiani, qui ' dicunt, Patrem fuisse passum. Ariani vet unus Deus, sed non unus. vero dicunt, aliud Patrem esse, aliud Filium, non unam subslanliam, sed duas; Palrem maiorem, Filium mino- Hic dici oportet, quod Pater et Fihus et Spiritus rem. Noli hoc dicere tu eatholice In medio ergo na- , !

sanctus recte dicuntur esse unum et unus Deus^ sed viga, ulrumque periculosum latus devita' et dic: Pater non unus. Res enim duae vel plures recte possunt dici pater est, et Filius filius esl: alius Paler, alius Filius, unum esse, si sint unius essentiae, et earum una sit sed non aliud, inimo hoc ipsum, quia unus Deus». — natura. Unus autem vel una non potest dici de diver- Ecceostensum est, quare unilas in Patre esse dicatur, sis rebus, nisi addatur, quid unus vel una; quo ad- cum tres illi unum sint.

loa 30. neni liuius textus Augustini ante et uims Deus Vat. - Propositio 26. n. 39. 60, ol sequfins locus est propos. 24. ribus edd. essentiae pro substantiae. n. 38. In originali ex impassibili pro ex inmscibili. 5 Art. 49; sequens locus e.st ai't. 36. et 41. ' Num. 4, sed pluribus a Magistro interpolatis et niutalis. « Tract. 36. n. 9. < I. Cor. 3, 8. Sequens locus est ibid. c. 6, 17. — Circa fi- ' Edd. I, 2, 3, i, 8, 6, 8, 9 (/uia.  . .

832 SliNTKNTltVRUM LIB. l.

NoHda. Hiliirius in libro de Synodis ': « Mliius lorte expi-esse videtur de iiutinereuti similitudine Palris et Fi- lii lides loeula esse , ciim de Patre et Filio et Spiritu Quare aicitur esse itas in Filio.

sanelo ila senseril signiliealain in nominibus propriam uniuseuiusque nomiualoruin substantiam et ordinem et Nunc videamus, quare aequalitas dicatur esse in gloriani, ut sint quidem per substantiam Iria, per con- Filio, cum una et summa aequalitas sit irium. Hoc ideo sonantiam vero unum. Volens igitur congregata sancto- forte dictum est, quia Filius genitus est a Patre aequa- rum Synodus impietatem eam periinere, quae unitatem lis Gignenti et Dono, quod ab utroque procedit, et ideo Patris et Filii et Spirilus sancti nominum numero elu- illa tria dicuntur esse aequaiia propter Filiuin. Filius deret, ut, non subsistente causa uniuscuiusque nominis, euim habet a Patre, ut sit ei aequalis et Spiritui san- triplex nuncupatio obtineret sub falsilate nominum unio- cto; et Spiritus sanctus ab utroque habet, ut sit ae- nem, et Pater solus atque unus idem et ipse haberet qualis utrique. Hoc autem sine assertionis supercilio et et Spirilus sancti nomen et Filii. Idcirco tres substan- maioris intelligentiae praeiudicio dicimus, malentes in tias esse Aixeruxil , subsistentium personas iiei' substan- apertione tam clausorum sermonum peritiores audire lias edocentes, non substanliam Patris et Filii diversi- quam aliquid aliis inlluere. tate dissimilis essentiae separantes. Quod autem dictum quidem per substantiam tria, per conso- est, ut sint Cap. VI. nantiam vero unwn , non habet calumniam quia ;

connomiiiato Spiritu, id est Paracleto, consonantiae Quare Spiritu sancto dicitur et

potius quam essentiae per similitudinem substantiae concordia vel connexio. praedicari convenit unitatem ». Ilem in eodeni: « Cum Deum Patrem confitemur, et Christum Dei Filium prae- Quod autem in Spirilu sancto dicitur esse utrius- dicamus, et inter haec duuni deorum sit irreligiosa que concordia el per eum omnia connexa, facilior confessio; iion possunt secundum naturae indifferentiam est intelligentia nobis praemissa ad mentein revocanti-

et nomen indifferens non unum esse in essentiae genere, bus. Supra enim secundum auctoritates Sanctorum di- '^

quorum essentiae nomen non licet esse nisi unum » ctum est, quod Spiritus sanctus amor est, quo Pater « Non enini religiosa unitas nominis ex indifCerentis diligit Filium, et Filius Patrem. Recle igitur Spiritus naturae essentia constituta personam genitae ademit sanctus dicitur connexio vel concordia Palris et Filii, essentiae , ut unica ac singularis Dei substantia per et per eum omnia comiexa. Unde Augustinus in sexto li-

uniouem nominis intelligatur , cum utriusque essen- bro de Trinilate^: «Communio quaedam consubstantialis tiae nomen unum, id est unus Deus, ob indiscretae Patris et Filii est amborum Spiritus sanctus». Idemin in utroque nalurae iudissimilem subslantiam praedi- septimo libro de Trinitate: « Spiritus sanctus est summa cetur » caritas, utrumque coniungens nosque subiungens».

COMMENTARIUS IIS^ DISTINCTIONEM XXXI. De relativis, quae de Deo dicuntur communiter et aeternaliter.

Pars I.

De horum nominum significatione.

Praelerea considerari oportet , cum tres personae coaequales sibi sint etc.

DIVISIO TEXTUS.

In praecedeDli proxima particula egit Magister secunda eorum appropriationem , ibi: Non estprae- de relativis, quae dicuntur de Deo proprie et teni- termittendum hic etc. Prima pars habet duas. In poraliter. In hac parte agit de his, quae dicuntur de prima determinat significationem huius nominis ae- Deo communiter et aelernaliter. Et quoniam haec qualis; in secunda huius nominis similis, et hoc sunt appropriabilia, ideo haec pars habet duas partes. facit secundo capitulo : Hoc etiam dicimus de simili In prima determinat eorum significationem. ; iu et similitudine.

1 iNotuhi sumtii est ux triljus locis liuius libri; scilicet n. 3 1 . 32, Patris et Filii , quidquid illud es(. At ipsa communio consub- n. 41. et n. 42. Circn nnem notulae pro mika ac singularis ed. stanlialis et coaeterna. Et V. c. II. n. 12: Ergo Spiritus sanctus Ililari! unici ac singularu. ineffabilis est quaedam Patris Filiique communio. — Sequens - Dist. X. locus est ibid. VII. c. 3. n. 6.

3 Cap. S. n. 7: Spiritus ergo sanctus commune aliquid est  : ,,

DIST. XXXI. P. 1. ART. UNICUS QUAEST. I.

TRACTATIO QUAESTIONUM.

Ad intelligentiam huius partis esl quaestio de Secundo quaeritur, utrum dicantur secundum his nominibus similis et aequalis, et circa haec tria substantiam, an secundum relationem. quaeruntur. Tertio quaeritur, utrum dicant mutuam rela- Primo quaeritur, utrum haec nomina dicantur lionem in Patre et Filio.

secundum positionem, an secundum privationem.