Bonaventure

QU^STIO I.

Utrum imago attendatur in mente, notitia et amore ut in potentiis, aufut in habitibus, aut in utrisque simul, aut secundum substantiam et habitus.

Circa primum sic proceditur.

1. Ostenditur prMHo, quod non in his ntln po- .\rpnmeota tentHs atteudatur imago, quia praedicta assignatio '

posiiionL!^* fuit in potentiis: ergo si haec etiam esset in poten- tiis, non esset nisi inculcatio verborum.

Praeterea, notitia et amor non dicunt poten- tiam, sed habitus, licetmens possit dicere potentiam: ergo praedicta tria non possunt poni sub ratione po- tentiarurn.

2. Item ostenditur, quod non dicunt habitus, quia Augustinus^ dicit in imaginis assignatione et approbatione : « Mens novit se , diligit se » ; sed nul- lius habitus est se nosse nec amare: ergo etc.

Item, si mens stat pro habitu, quaero, pro quo habitu ? Si pro habitu memoriae , de quo magis vi- detur, quia non est alium dare; sed actus huius habitus est meminisse, non alius; sed Augustinus^ assignat menti hos actus, scilicet nosse et amare: ergo etc.

3. Item ostenditur, quod non^ in poientiis et habitibus. Cum enim potentiae sint tres, et habitus tres, tunc non esset ternarius, sed senarius.

4. Item quaero , pro qua potentia stat ibi mens ? aut enim stat pro omnibus, aut pro duabus, aut pro una. Si pro omnibus , tunc non est ibi trinitas; si pro duabus, timc est ibi quaternitas, cum duo sint habitus ; si pro una , non potest habere istos duos actus , ' nosse et amare : ergo non sumitur trinitas secundum hahitus et potentias simul.

1. Item ostenditur, quod non secundum animae Ad opposi-

^ Uim confln-

substantiam et habitus \ Cum enim habitus cogno- sionis. scendi et amandi consequantur ipsam substantiam tempore , et substantia etiam possit esse sine his , ratio autem imaginis sit ipsi animae perpetua et in- separabihs et concreata: ergo non est in habitibus et substantia simul.

2. Item, si subslanlia connumeratur habitibus, cum' habitus sint tres, et substantia una: ergo erit

' Vat. omittit Et, sed contra mss. et ed. 1. Paulo infi-a post Tertium ed. 1 addit est.

' Scilicet memoria, intellectus et voUintas , de qua supra in a. 1. — Mox substituimus ex mss. Imec loco hic.

^ Textum Augustini vide supra in lil. Magistri , c. 3. circa medium. — Vat. paulo ante loco dictint liabitus ponit ut in habitibus, et paulo post omittit et approbatione , sed contra mss. et ed. 1. — Mox ex cod. X cum ed. I post est supple- vimus, rei veritate exigente, se.

* Verba Augustini inveniuntur supra In lit. Magistri , c. 3.

circa medium. — Paulo supra post meminisse auctoritate mss. et edd. 1 , 2, 3, 6 expunximus et, quod Vat. addit.

* Vat., obnitentibus mss. et sex primis edd., itddit ut. « Codd. X Y addunt scilicet.

' Ita codd. et sex prlmae edd. contra Vat. , quae habct Contra. Ostenditur , quod non ut in substantia et Itabitibus simul et paulo post sequantur pro consequantur.

* Substituimus ope mss. et ed. 1 hic cuto loco et ac paulo infra intelligentiac pro intellectivae.

DIST. III. P. II. ART. n. QU.VEST. I.

ibi cpiaternitas. Si tu dicas, qiiod non differt notitia, secundum quod est hal^itus intelligentiae et memo- riae; contm: habitus sunt dispositiones potentiarum; cum ergo sint tres polentiae, erunt tres habitus.

3. Item , Magister dicit in littera ' , quod mens accipitur non pro animae substantia , sed pro eo quod est in ea eminentius.

CONCLUSIO.

Jn hac secunda assignatione imaginis , quae est niens, notitia, amor, trinitas attenditur quan- tum ad subsiantiam animae et quantum ad duos habitus notitiae et amoris.

Respondeo : Dicendum , quod differt secundum -quosdam assignatio haec a praecedenti, quia prior fuit in potentiis , haec est in habitibus. Et respondent obiectionibus per distinctionem mentis. Mens enim secundum quadruplicem modum accipiendi diversifi- catur. Dicitur enim uno modo a mene, quod est luna sive defectus : et sic dicitur de tota animae substantia propter transmutationes , quas habet ^. Secundo modo dicitur a metiendo ; et sic stat pro iudicativa vi, et sic accipit eam Damascenus % po- neiiS ipsam in potentiis cognitivis. Tertio raodo di- citur ab eminendo; et sic stat pro superiori parte rationis , et sic accipit eam Augustinus frequenter \ Quarto modo dicitur a meminisse; et sic stat pro memoria et quantum ad actum et quantum ad habi- tum ". Dicunt ergo, quod in assignatione huius tri- nitatis mens stat pro habitu memoriae ; sed in adapta- tione , cum dicit Augustinus " : " Mens novit se et di- ligit » , stat pro potentia memorandi.

Sed istud non videtur convenienter dictum , quia • adaptatio debet respondere assignationi. Et praeterea , cum actus proprius mentis, ut stat pro memoria, sit meminisse , ille ' deberet tangi ; sed Augustinus jn hac assignatione nunquam facit mentionem nisi de duobus actibus , scilicet nosse et amare , qui non sunt memoriae, sed aliarum potentiarum.

Respondendum igitur, quod trinitas illa non est

in polentiis; quia amor et notitia non dicunt po-

tentias ° ; nec in habitihus, quia mens non potest

stare pro habitu, cum ipsa accipiatur ut agens ; nec

potest esse in potentiis et habitibus, quia mens nun

potest stare pro una potentia, cum assignentur ei

actus duarum potentiarum ; nec potest similiter"

stare pro pluribus potentiis, quia non esset trinitas.

Restat ergo, quod necesse est ponere, quod trinitas

: ista, attendatur quantum ad substantiam animae, ra-

I tione mentis se noscentis et amantis , et quantum ad

habitus , ratione notitiae et amoris ; et sic est trini-

I tas, cum substantia sit una, et habitus sint duo.

i Differt »rgo haec assignatio a praecedenti : quia ^

I praecedens fuit per uniformitatem in potentiis per ?■

I comparationem ad habitus et "" actus, sed haec est

in substantia et habitibus. Differt iterum in hoc, quia

praecedens fuit per conversionem animae ad Deum ,

I haec est per conversionem animae supra se ; et plu-

I ribus modis non attenditur imago in homine , ut su-

I pra dictum fuit ". Differt etiam, quia praecedens as-

i signatio imaginis magis est propria et conveniens

[ quam haec. Nam propiie loquendo, imago consistit

in unitate essentiae et trinitate potentiarura, secun-

I dum quas anima nata est ab illa summa Trinitate

! sigillari imagine simihtudinis, quae consistit in gratia

! et '^ virtutibus theologicis. Unde Augustinus hanc

! assignationem primo ponit investigando , ut per hanc

! deveniat ad illara , in qua fmit speculationem suam '^.

1 Unde haec assignatio non est propria, sicut alia; un-

I de Magister eam secundo ponit tanquam non prin-

cipalem.

1. Ad illud ergo quod obiicitur, quod habitus non sunt coaevi etc. ; dicendura , quod triplex est habitus. Quendam enim habitum habet aniraae po- '[ tentia ab acquisitione , quendam ab innata disposi- tione, tertiura habet a sui ipsius origine. Hoc autem patet, quia habitus est quo potentia facilis est in actura; potentia autera his tribus modis est facilis, verbi gratia, affectus noster habet facilitatem ad di- ligendum bonum aliehura per acquisitam dispositio-

1 Cap. 3. circa medium , quem tamen textum plurimi mss. cum sex primis edd. hic mutarunt, pro anima ponendo ani- mae substantia tota; codd. vero TXanmae substanlia, quos sequimur , quia eorum leclio correspondet sensui obiicientium. Cfr. Scholion.

' De hac mentis acceptione vide iibr. de Spiritu et anima, c. 1 1 .

5 Libr. II. de Fidc orthod. c. 22 : « Vires in cognitione posi- tae sunt mens, cogitatio, opinio, sensus ». Et singula perpen- dens de mente dicit: quod verum est iudical (considerat, di- scernit ; sive , ut refert Alex. Hal. , S. p. II. q. 69. in princ. : mens a metiendo dicitur.).

* Cfr. Enarratio in Psalm. 3. n. 3; XV. de Trin. c. 7. n .11. Vide etiam libr. de Spiritu et anima , c. 1 1 . et 3i. Consenlit Isidor., XI. Etymolog. c. I.

5 Cfr. Isidor. loc. cit. et libr. de Spiritu et anima, c. 3i. — De his quatuor etymologiis , quae ex more illius aetatis iudicari debent , vide Alex. Hal. , S. p. IV. q. 1 2. m. I . a. 2. circa finem (in aliis edd. q. 55.). S. Bonao. — Tom. 1.

« Codd. sunt inter se divisi; plures siquidem ut GOT bb habent Augustinus, quos sequimur, alii vero ut ACLSZ etc. ecce; omnes tamen contra Vat. dicit loco dicitur. Ed. I dicit Magister et Augustinus: ecce mcjis.

' Vat. praeler fldem mss. et ed. I ibi pro ille.

* Vat. contra mss. et ed. 1 minus bene dicuntur potentiae.

« Plures codd. ut A F G H K. T Y bb simul pro similiter.

1" Vat., obnitentibus mss. et ed. I , repetit hic ad. Paulo infra post Dijfert ex pluribus codd. ut H P (J X Z ee posuimus iterum loco etiam.

^' Hic a. I. q. 2. in corp.

1'' Vat. absque ulla auctoritate mss. et ed. I indebite omittit gratia et. Nam distinguitur gratia sanctificans a virtu- tibus.

13 Vide IX. de Trin. c. 2. n. 2. et ibid. X. c. II. n. 17; XIV. ac XV. c. 3. n. 5. seqq. — Sub vocabulo hanc intellige secundam assignationem.

90

SENTENTIARUM LIB. I.

nem, ut per virtutem; arl diligendum vero bonum suum ' per innatam dispositionem ; et ad diligendum se ipsum per sui naturalem originem. Cum enim sit sibi indistanter unitus, semper est habilis ad se Quomodo amandum. Similiter, cum intellectus noster semper

iDtellectiis 1 , .1. , .

semper iii- gjt sibi praesens , seraper est habuis sibi ad se co- gnoscendum. Et sic patet illud quod obiicitur de coaevitate ; nam quoad tales habitus est bene coae- vitas.

2. Ad illud quod obiicitur, quod tres debent " esse habitus secundum tres potentias ; dicendum , quod in hac trinitate non cadit nec habet locum ha- bitus niemoriae, quia attenditur ' in ipsa anima secun- dum quod convertilur supra se : et ideo ipsa animae substantia tenet locum memoriae, et ipsa praesentia et

ol)latio, qua anima offert se semper suae intelligen- tiae , tenet locum habitus et actus memoriae. Et ila patet, quod ibi cadunt tantum habitus duarum po- tentiarum; et ideo est ibi trinitas.

3. Ad illud quod ultimo obiicitur de verbo Ma- gistri ; dicendum , quod intelligitur non pro animae substantia tota * ; quod si aliter intelligatur, non ha- . bet veritatem verbum Magistri. Quod patet per Au- ' gustinum, qui occasione huius imaginis quasi per to- tum decimum de Trinitate ostendit, animam habere cognitionem sui innatam, quae est cognitio " suae substantiae. Et praeterea, nihil unum in anima co- gnoscit et diligit nisi substantia : ergo si mens sta- ret pro una polentia, non haberet illos duos actus, scilicet nosse et amare.

S C H 0 L I 0 N.

I. De liac quaestione audiendus est ipse S. Doctor , qui in anecdoto primo Prologo ad 11. Sententiarum (cuius initium iam dedimus in Prolegomenis c. I . § 2.) dicit : « Fortassis au- tem alicui videbitur , me declinasse a positionibus Magistri Sen- tentiarum maxime in duobus: in tioc scilicet, quod cum Ma- gister parte secunda distinctionis tertiae in secunda assignatione trinitatis , quam dicit consistere in mente , notitia et Mmore , dicat, mentem accipi non pro anima , sed pro superiori portione, a me dictum reperitur, mentem ibi pro substantia animae stare. Rursus , cum Magister dicat d. 7., quod potentia gene- randi communis est tribus personis, utpote nomen significans essentiam , magis illi opinioni adhaesi , quae dicit , potentiam generandi dictam esse propter relationem. Sed si quis recte inspiciat, in neutro praediclorum inveniet me nec a jjositione Magistri nec a veritatis tramite declinassc. Nam quando dixi , in illa trinitatis assignatione mentem accipi pro animae sub- stantia ratione superioris partis , hoc ideo dictum est, quia, si mens staret ibi pro superiori portione , cum illa sit animae po- tentia , et non sit unius potentiae nosse et amare , sicut vide- bitur infra (cfr. II. Sent. d. 24. p. 1. a. 2. q. 1.), iam non esset ibi trinitas , sed quaternitas. Iterum , potentiae proprie non est agere , sed substantiae per potentiam ; et ideo , si proprie et vere loquitur Augustinus , cum dicit , mens novit etc, mens ibi supponit animae substantiam. Et hoc iterum innuit Augu- stinus , cum postea occasione huius trinitatis quasi per totum decimum de Trinitate ostendit, animam nosse se ipsam. Po- stremo , cum illi habitus notitiae et amoris sint omnino con- substantiales , non addunt novam essentiam super potentiam, sed se ipsis potentiae sunt habiles , et ita non possunt ipsis potentiis communicari sive cum superiori parte rationis. Et propterea non negat Magister , quod mens non accipiatur pro ipsa ani- ma , sed quod non accipiatur pro tota anima secundum omnes potentias , sed pro ipsa substantia ratione superioris portionis. In hoc igitur Magistro non contradixi, sed potius verbum eius iuxta veritatis regulam, ut aestimo , explicavi».

II. Verba in 2. fund. , quod <t nullius habitus est se nosse nec amare»,sic intelhguntur : se intelligere et amare non sunt actus alicuius habitus acquisiti, sed potentiae animae concreatae

et consubslantialis, licet ad hos actus etiam habitus dispositive concurrere possint. Unde etiam B. Albert. (hic a. 36.) de eodem textu Augustini dicit : « Habitus non est nosse se et amare se, sed poUus liabentis habitum secundum ipsum habitum vel per ipsum habituni est nosse se et amare se » . Item Petr. a Tar. (hic. q. 7. a. 1 .) ait : » Ad cognoscendum vero se ipsam mens nullo habitu utitur». Cfr. etiam Bonav. hic q. 2. ad 4.

III. In solut. ad 1. triplex habitus distinguitur, scil. ab a£?«j- sitione , ab innata dispositione , a sui ipsius origine. Differen- tia secundi et tertii in hoc consistit , quod secundus habitus non est proprie animae concreatus et coaevus , licet dispositio ad hunc habitum sit concreata et coaeva. Sic anima cognoscit et di- ligit ex iniiata dispositione proprium bonum (commoduni). Ter- tius vero habitus , quo anima se ipsam cognoscit et diligit , est proprie ipsi concreatus , cfr. II. Sent. d. 39. a. 1 . q. 2. — In eadem solut. tangitur quaestlo , quo sensu intellectus noster semper se intelligat. Doctrina Seraphici de hoc omnino concor- dat cum S. Thom. (hic q. 4. a. 5 ; S. I. q. 93. a. 7. ad 4.), Scot. (11. Sent. d. 3. q. 8. n. 1 3.), et Richard. ( hic a. 2. q. 2. ). Hi negant, animam actualem sui intellectionem habere, praesertim talem qua se discernat ab aliis; concedunt tamen , quod propter praesentiam obiecti « nihil deficit actui primd... ad quem debet sequi actus secundus , qui est intellectio. Et forte propter hoc dicit frequenter Augustinus , quod anima novit semper se, pro- pter istam propinquitatem ad actum noscendi , ubi nulla est imperfectio in aclu primo. Iloc autem modo anima non semper novit lapidem » etc. (Scot. loc. cit.). Alii tamen doctores , ut Petr. a Tar. (hic q. 5. a. 3.) et Henr. Gand. (Quodl. 4. q. 7.) docent , animam semper se nosse et amare , non tantum habi- tualiter , sed etiam actualiter , quin tamen adverlat hos intimos actus. Cfr. etiam Dionys. Carth. (hic q. 12.), qui in hac quae- stione anceps haeret.

IV. De ipsa condusione : Alex. Hal. , S. p. II. q. 62. m. 5. a. 6. I I. — Scot. , hic q. 9 ; Report. q. 7. — S. Thom., hic q. 5 ; S. 1. q. 93. a. 6. — B. Albert. , hic a. 36 ; S. p. 1. tr. 3. q. 15. m. 2. a. 2. p. 2. — Petr. a Tar., hic q. 6. a. 1. et q. 7. a. unic. — .'Egid. R. , hic 2. princ. q. 2. — Richard. a Med. , hic a. 3. q. I . — Biel , hic q. 1 0.

1 Codd. L 0 summum loco suum ; sed non bene. M cod. T post sibi addit ipsi et paulo infra incongrue cum al omittit inletleclus noster.

2 Ope mss. et ed. 1 substituimus debent pro dicnniur. ^ Supple : trinitas.

* Cod. Z addit sed parte superiori sciticet, ed. 1 autem : sed supple pro conveisione animae ad Deum vel reflexione ad sui considerationem ad Deum.

5 Vat. praeter fidem mss. et ed. I agnitio ; et immediate poit propterea loco praeterea, sed falso, quia revera novum

DIST. III. P. II. ART. II. QUAEST. II.