Bonaventure

QUAESTIO I.

Utri in divinis secundum suhstantiam, an secundum relationem dicatur.

Quod autem imago dicatur secundum substan- ctione et ordine distinctorum : si ergo in (hvinis tiam, ostenditur hoc modo. non cadit distinctio in una persona, necesse est,

1. Hilarius quarto de Trinitate ': « Deus ad com- quod in divinis attendalnr imago, secundum quod Ad opposi- tnunem sibi cum Deo imaginem eandemque simi- unitas essentiae est in tribus personis : ergo non litudinem reperitur hominem operari ». notionaliter , sed essentialiter dicitur imago in di-

2. Item, Beda' super illud: Faciamus homi- vinis.

nem etc: « In hoc, quod dicit imaginem, notatur CoNTRA: I. Augustinus in septimo de Trlnitate*:i una et aequalis substantia Trinitatis » ergo imago, : « Quid absurdius quam imaginem dici ad se » ? sed

cum pertineat ad communitatem et unitatem substan- omne quod dicitur secundum substantiam, dicitur tiae, dicitur secundum substantiam. ad se: ergo cum imago non dicatur ad se, non dici- 3. Item, hoc ipsum videtur ratione, quia illud tur secundum substantiam. idem, quod dicit ' exemplar active, dicit imago pas- 2. Item , Hilarius tertio de Trinitate ^* : « Imago

sive; sed exemplar in divinis dicitur secundum sub- sola non est » , ergo imago in divinis est cum alio stantiam non secundum relationem: ergo etc. , sed essentia non est cum alio: ergo etc. 4. Item, imago consistit in repraesentando ali- 3. Ilem, hoc ipsum videtur per definitionem quid non tantum in substantia, sed etiam in distin- imaginis, quia Hilarius" dicit, quod « imago est

1 iNum. 18. Sensus verborum citatorum est: Deus (Pater) •> Cap. I. n. 2.

reperitur operari sive fecisse liominem ad imaginem sibi cum Num. 23. '' Cod. — W primo ergo praemittit .«. Deo (Filio) communem. Cfr. supra d. XXVIII. c. 7. "De Synod. n. 13; in qua definitione sola Vat. coaequa- 2 In Hexaem. (ad Genes. 1, 26.) In eo vero quod sequilur I. : tio pro coaequandum etc. — Inlegram definitionem invenies ad imagmcm et similiiudinem nostram, una et aequalis sub- in lit. Magistri hic c. 2, notula. , Mox Vat. cum cod. cc — eiusdem sanctae Trinitatis indicatur. stantia omittit unius.

^Vat. , omisso qiiod, hic et imniediate post pro dicit bis exhibet dicitur.  , ,

340 SENTENTIARUM LIB. I.

rei ad rem coaequandam » etc. ; sed res , quae terius fit, sic e contrario contingit abuli imagine, Quia ""''™''™' coaequatur rei, est persona: ergo imago est per- ut dicatur imago, ad cuius expressionem fit aliud; sonae ad personam. Sed quod dicit respectum unius et sic cum creatura fiat ad expressionem unitatis ad alterum dicitur secundum relationem: ergo et essentiae in trinitate personarum, potest dici imago conciusio 3. de tota Trinitate; et sic dicitur imago imaginans 4. Item , hoc videtur per etymologiam. Imago cum de ratione nominis dicat ^ imaginatum; sicut enini dicitur quasi imitagoS ergo ubi est ratio ima- exemplar dicitur exemplatum abusive quamvis ,

ginis, ibi est imitatio; sed divina essentia non imi- exemplar sit exemplans. Et secundum istum modum tatur aliquid, quia omne tale est ab aliqno: ergo videntur accepisse Hilarius et Beda, ut dicit imago non dicitur secundum siibstantiam vel es- decima sexta distinctione secundi libri.

sentiani. Taraen potest dici , quod uterque loquitur de AUa cxpii-

iraagine creata, quae cum sit respectu unius essen- riim Hiiarii.

CONCLUSIO. tiae, estcommunis iraago trium personarura et in- dicat unitatem substantiae in tribus. Unde nunquam ad se, qnia semper dicit mjje- coroiiariam. iraago pure dicitur Imago, proprie loquendo, dicitur non seeundum ctum vel ad aliam personam vel ad creaturam ° ,

suhstantiam , sed notionaliter. sive creaturae ad divinam naturam. Nunquam etiara dicitur pure secundum substantiam , quia semper Respondeo : Dicendura , quod sicUt exemplar se- notat distinctionem vel interius, vel exterius. Unde cundum proprietatem vocabuli dicit expressionem imago non dicitur essentia sirapliciter, sed essentia per modum activi — unde exemplar dicitur ad cuius ut in tribus personis considerata. — Tamen proprie- Qaid imago jmitationem proprie. fit — aliquid ^ sic e contrario imago tatera sermonis servando, iraago dicitur secundura p^^ modumpa.?^)?; imago quod alterum et dicitur relationem personalem, prout dicitur imago ' ae- exprimit et imitatur. Et hoc modo accipitur imago terna. Et concedendae sunt auctoritates et rationes Disiinciio. dupliciter secundum quod duplex est expressio , ad hoc. scilicet vel in naturae unitate , vel in naturae 1. 2. Ad auctoritates in oppositum patet re-soimiooi positorum diversitate: in naturae communitate sive unitate sponsio. sicut fiUus imperatoris dicitur imago patris; in na- 3. Ad illud ergo quod obiicitur, quod exemplar turae diversitate, sicut imago imperatoris est in dicitur essentialiter, ergo etc; dicendum, qiiod non nummo l est simile, quia tota Trinitas est principium. Et ideo Sic respectu Dei dicitur imago per expressio- quia exemplar rationera producentis dicit unde — nem secundura identitatem naturae; et sic est imago secundum substantiam dicitur et convenit toti Tri- conciasio i. iucreata et dicitur notionaliter sive secundum re- nitati sed non tota Trinitas est principiata , et quia — lationem, quia imago dicit emanationem, emanatio imago dicil rationem producti proprie: ideo non autem in unitate nalurae non est nisi personae. Di- convenit toti Trinitati nec dicitur secundum sub- conciasio s, citur ctiam imago per expressionem in diversitate stantiam. naturae; et sic dicitur iraago creata respectu totius 4. Ad illud quod obiicitur, quod ad hoc, quod Trinitatis. Et sic patet, quod imago, in divinis ac- sit imago, debet exprimere distinctionem et ordinem; cepta, dicitur secundum reiationem personae ad per- dicendum, quod illud verura est in imagine, quae sonam; et hoc secundum vocabuli proprietalem , si- est imago rei habentis distinctionera et ordinera , si- cut probant rationes ad hoc inductae. cut babet horao in partibus ' , et tota Trinitas in Sed quoniam contingil abuti nomine exemplaris, personis; sed cumres, cuius est imago, non habeat ut etiam dicatur exemplar, quod ad imitationem al- distinctionem , ut puta una persona, non oportet sic

1 Haec etymologia nominis imitago attribuitur Sexto Pom- quod tu... Sicut enim in nummo imago imperatoris aliter est, peio Festo, qui Verrei Flacci librum de Verborum signiflca- aliter infllio nam imago et imago est, sed aliter impressa ;

tione in compendium redegit saec. 3. vel 4. post Christum na- est innummo, aliter in filio aliter in solido aureo imago im- ,

tum (cfr. Forcellini). Aristot., VI. Topic. c. 1. (c. 2.) ait: Nam peraloris ; sic et tu nummus Dei es etc. imago id est, cuius genpralio per imitationem est. * Id est : improprie vel falso accipere. 2 Et si lioc cxemplar est in mente artiflcis, vocatur idea, 5 Vat- cum paucis codd. et ed. 1 dicatur. Paulo inferius pro quae a Seneca, iipist. 65. ad Lucilium, sic definitur exemplar, : exemplans oodd. cum edd. 1,2,3 non recte eooemplaris, et ad quod respiciens artifex, id quod destinabat, effecit. Cod. — subinde pro videniur Vat., faventibus nonnullis codd, , diciiur. T cum pluribus aliis paulo ante pro activi ponit activum, et « Sola Vat. textum sicsupplet: vel personae ad aliam dein passivum pro passivi. personam, vet essentiae ad creaturam. Mox post Nunquam 3 August. , Sorm. IX: (de Decem Chordis) c. 8. n. 9 : Nam pro eiiam cod. R ergo. etiam imagines in hominibus diversae sunl. Filius hominis habet ' Cod. W adiicit Dei. imaginem patris sui, et lioc est quod pater eius, quia homo 8 Codd. aa bb addunt animae , id est in potentiis, cod. T est sicut pater eius; in speculo autem imago lua non hoc est (in marg.) adiungit vel m potentiis.  ,:: ,

DIST. XXXI. P. II. ART. I. QUAEST. II. 841

jia soiutio. exprimi. — Vel potest dici, quod illud verum est, in conditionibus consequentibus substantiani: sed quando imago substantialiter differt. Tunc eniin ad cum imitatur in eadem forma substantiae, non hoc, quod expresse exprimat, necesse est imitari oportet.

SCHOLION.

1. De creata- imagine Dei actum est supra d. 3. p. 1. q. 2. realiter ab ipso distinctum. Aliis verbis idem docet S. Thom., in fine, et p. U. a. I. 2 , et dilTusius agetur II. Senl. d. 16. Hic I. Sent. d. 28. q. 2. a. 1 ; S. I. q. 35. a. 1.

vero tractatur de imagine increaia, quae nomen proprium est II. Quod imago et secundum relalionem dicatur , et « se-

Filii. — Primo definilur et explicatur nomen imago in sensu cundum vocabuli proprietatem », et quod Filii sit proprium proprio, deinde idem nomen in sensu improprio (« contin- nomen (q. seq.), inter doctores Latinos est sententia communis git abuti imagine »), quatenus est imago imaginans sive faciens contra paucos, inter quos Durandus (I. Sent. d. 28. q. 3.), qui imaginem (cfr. II. Sent. d. 16. dub. 3.). — In fine respons. sicut de verbo (cfr. supra d. 27. p. II. q. 1.), ita de imagine docet,

auctor concludit, quod imago, in quocumque sensu intelligalur, quod « non conveniat proprie divinis , prout tamen convenit semper includit respectum , et quidem in ipso Deo respectum dicitur personaliter, et non essentialiter ». secundum relationem personalem, si intelligitur in sensu pro- III. Alex. Hal., S. p. 1. q. 61. m. 1. 2. — S. Thom., locis prio. — Ex hac quaest. et dub. 2. 3. aliisque locis eruitur eitt. — de hac B. Albert., et seq. q. I. Sent. d. 28. a. 9 ; S. secundum mentem S. Bonaventurae tria requiri ad perfectam p. I. tr. m. 8. —q. 3S. 2. Pelr. a Tar., I. Sent. d. 28. q. 3. imaginis rationem, scil. ut aliquid sit simile ei, quod repraesen- a. 1. — Richard. — a Med., I. Sent. d. 28. a. 3. q. 1. ^Egid. R., tat, vel specie, vel saltem in signo speciei — ut illud alterum I. Sent. — Henr. Gand., princ. 2. q. 2. S. a. 68. q. 2.

imiteiur et exprimat (unde deficiente hac conditione ovum , , n. 21 — Durand., seqq. Dionys. de hac loc. Carth., et

non est imago ovi, ut dicit S. August., 83 Quaestion. q. 74.) , I. Sent. d. 28. q. 4. — ut imago referatur ad imaginatum ut ad suum pcoto/j/pOT»

-QUAESTIO II.

Utrum imago in divinis proprie de Filio dicatur.

Secundo quaeritur, utrum imago sit proprium imago essentiae, sed personae: ergo ad hoc, quod Filii. Et quod sic, videtur: una persona sit iraago alterius, necesse est, quod 1. Per Hilariumi in proposita appropriatione iliam imitetur in eo quod respicit personam ut per- uQdamenta. « Aetemitas in Paire, species in Imagine, usus in sonam; sed emanatio vel productio personae respi- Munere^i. Pater dicitur proprie, similiter Munus: cit personam ut personara; nam productio creatu-

ergo si recte ponuntur, ex aequo hnago dicitur rae respicit substantiara. Cum ergo solus Filius proprie de Filio. imitetur Patrem in productione personae, solus Fi- 2. Item, Augustinus sexto de Trinitate^: «Solus lius est imago. Filius est imago Patris», et expressius : « Eo fllius, Co.ntha: 1. Damascenus' dicit, quod « Spiritus Ad opposi-

quo imago et verbum » : ergo secundum hoc, cum sanctus est iraago Filii » : ergo non est Filii proprium filius dicat personalem relationem, patet etc. esse imaginem. 3. Item, imago est similitudo expressa et in 2. Itera , hoc videtur per utramque definitionem divinis similitudo expressissima ' ; sed similitudo Hilarii ". Et prima est: « Imago est eius rei, ad expressissiraa non potest esse plurium distinctorum quam imaginatur, species indifferens » ; sed hoc con- si ergo Filius est ab uno, Spiritus sanctus aequaliter venit Spiritui sancto: ergo et imago. Secunda est: a duobtis, ergo non poterit esse imago. « Imago est rei ad rem coaequandam imaginata et k. Item, imago in divinis attenditur secundum indiscreta similitudo » ; sed hoc convenit Spiritui imitationem personae, non essentiae, quia ^ non est sancto: ergo etc.

1 Lib. II. de Trin. n. I , ubi in originali sic legitur : In immediate sequens intelligenda si(, explicatur in corp. quaest. Patre... infinitas in aeterno , species etc. Vide hic lit. Magistri, — Plures codd. ut AH LM I (Q T in marg.) Z cum ed. 1 c. 2, ubi et haec appropriala exponuntur. post potest esse interserunt nisi ; mendose. 2 Cap. 2. n. 3. — Textus subsequens habetur ibid. libr. * Vat. addit persona. VII. c. 2. n. 3 Eo quippe Filius quo Verbum et eo Verbum : , 5 Libr. I. de Fide orthod. c. 13: Imago Patris est Filius quo Filius... Et haec duo cum dicuntur, id est nata sapientia, ac Filii Spir^tus. in uno eorum, eo quod est nata, et verbum et imago et filius 6 Libr. de Synod. n. 13. Vide hic lit. Magislri, c. 2. Se- intelligatur, et in his omnibus nominibus non ostendatur essentia, cundam deflnitionem , a Val. et plurimis codd. nec non ab cd. 1

quia relative dicuntur etc. Cfr. supra d. XX.VII. c. 4. circa finem. indebite omissam, supplevimus ex codd. PQ; cod. T eani in 3 Cfr. August., libr. 83 Qq. q. 74. Quomodo propositio margine exhibet.  ; :

342 SENTENTIARUM LIB. I.

3. Item, hoc viclelur per ralionem, qnia ad spectum habet rationem exprimendi % et in quan- imaginem ista duo sutTiciunt, scilicet imitatio secun- tum comparatur ad illum a quoe&t, et in quantum dum similUudinem , et secundum aequalitatern ' comparatur ad illura qui ex ipso est. In quantum sed haec duo est reperire in persona Spiritus sancti: comparatur ad illum a quo est, quia exit per mo- R-"'o 2. ,

ergo etc. dum naturae, et ita per modum verbi et speciei et 4. Item, sicut FiUus procedit a Patre, ut ex- per modum similitudinis expressae. In quantum coni- '

primens Patrem, ita Spiritus sanctus a Filio, ut paratur ad illum qui est ex eo, quia per omnia et "=''» 3- li

exprimens Filium: ergo quemadmodum Filius est eodem modo spirat Fihus, ut Pater. Spiritus sanctus imago Patris, ita Spiritus sanctus est imago Filii. autem in nullo horum convenit; ideo ratio imaginis concinsio. est in solo Filio, quia ab uno tantum procedit, el [

quia per modum naturae , quia etiam consimiliter ^ c Nc I. u s 1 0. producit Spiritum sanctum. — Media tamen ratio, '^|oj^™^/

Solus Filius , proprie loquendo, esl imago. quia per modum naturae, est ratio propria, aliae ''"^-

vero faciunt ad congruitatem. Respondeo: Dicendum, quod imago in divinis Concedendum igitur, quod solus Filius, loquendo non tantum dicit expressionem personae, sed etiam proprie, est imago, et eo quo filius, eo est imago, in summo. Expressio autem Reqoisiia ad expressioncm expressio- .... nemima-duo ponit sciUcet quod iinius aa unum, et , ... sit , in summo . et eo ipso verbum. Sed fiUus dicit solum respectum t,?^""^^: ad Patrem imago principaliter ad Patrem sed con- """• , ,

^'°'' quod sit secundum omnem modum. Quod sit unius sequenter respectum ad aliam personam, verbum ad unum, ponit per hoc, quod « illud quod per principaliter respectum ad Patrem , et consequenter superabundantiam dicitur, uni soli convenil^»; et si respectum ad creaturam. Unde eadem notio sunt sit essentiale, essentiae; si personale, personae. Nam ipsius Filii, tamen alio et alio modo significata. Unde unum in summo non potest exprimere plura vel non est superfluitas. plures% unum inquam, in quo nulla est diversitas. 1. Ad illud ergo quod obiicitur de Damasceno, °^"^ior°£;i

Similiter unum summe non potest exprimi a pluri- dicendum, quod Damascenus fuit Graecus; Graeci bus , ut plures sunt , quia tunc omnino indifferentes autem non ita proprie accipiunt rationem imaginis, essent. — Ponit etiam aliud, videlicet, ut sit expressio ut Latini, quia nec de origine personarum sic sane secundum oinnem modum. Nam si ex aliquo respectu intelligunt. — Vel potest dici quod sermo Augustini , '^•''«'''

non habet exprimere non exprimeret summe. , et Damasceni intelligitur causaliter, quia reformat

Propter primam rationem solusFilius estiniago, nos ad imagincm Christi '^.

Raiio 1. qnia solus ab uno procedit, Spiritus autem sanctus 2. Ad illud quod obiicitur, quod utraque defi-

a duobus, et ideo aequaliter utrumque exprimit, et nitio imaginis convenit Spiritui sancto; dicendum, ideo neutrum in summo. Propter secundam rationem sicut infra patebit ' , quod species et similitudo , ut

solus Filius est imago, quia secundum omnem re- ibi accipitur , convenit soli Filio.

' Cfr. August., lib. 83 Qq. q. 74, ubi conceptus imaginis, tantum Damasceni , non intelligitur , cur hic etiam Augustinum acqualitatis et similitudinis exponuntur et inler se comparantur. appellet. Quare recte coniiciendum videtur, verba illa sertno - Aristot., V. Topic. c. 2. et 3. (c. S.) : to fkp za6' uKEp- Augustini per errorem librariorum irrepsisse loco quorum ,

PoXriv Ev'i (JLOVM ir^ipyii.. Verba xctO' urappoXTiv , quae a Boe- verborum in originali fortasse verba exstabant quod secundum :

lliio Latine redduntur pc?- superabundantiam , ab amsinexcel- Augustinum verbnm Damasceni etc. Huic coniecturae favet illud lentia , habent eandem vim , quae a grammaticis superlativo Alexandri Hal., S. q. 61-. m. 3. a. 2 «Adillud Damasc, quod:

vindicatur. Spiritus sanctus est imago Filii; dicendum, quod Filius dicitur 3 Sic Vat. cum ed. f. Codd. cum ceteris edd. post plures esse imago Patris multipliciter. Uno modo quasi effective sicut ;

adiungunt mmm, qua voce adiuncta, proposilio fit disiunctiva, enim artifex, habens imaginem Herculis in mcnte per illam ,

et ponitur illud membrum, quod in constructione divisionis facit eam in materia; sic Pater per Filium imaginem cHcitur passiva exprimitur verbis Similiter unum etc. Tunc autem ne- : operari imaginem creatam. Unde August. ad lanuarium cessario supplendum esset: Non unum plura (in summo expri- Iniago invisibilis Patris Salvator noster est: quantum ad Patrem mere potest) ; quae verba fortasse a librariis oniissa sunt. — veritas est, quantum ad nos quibus revelat, imago est. Sed ,

Paulo inferius pro differentes, quod Vat. exhibet , ex codd. FI sicut Pater per Filium imaginem operatur imaginem creationis,

P Q T X restituimus indifferentes, contextu hanc vocem requirente. ita per Spiritum sanctum imaginem recreationis et ila Spiritus ;

< Cod. Iv sic prosequitur: Exprimit enim, in quantum sanctus imago est, sicut Filius scil. quasi cffective. Secundum ,

eomparatur ad Patrem, a quo est, et in quantum compara- hoc ergo dicendum de Spiriti; sancto quod dicitur imago non ,

tur ad Spiritum sanctum, qui ex ipso est, et in quanlum simpliciter, sed quasi effective, scilicet respectu imaginis recrea-

comparatur ad illum a quo, quia exit etc. tionis.Unde imago de Spirita sancto duo importat: quod est 5 Cod. K adiicit ut Pater. a Filio, etquod est ab ipso donum, secundum quod in nobis s Quam sententiam Daniascenus verbis, quae supra in est imago recreationis sed absolute non est imago, sicnt Filius, ;

prima obiectione citantur, subne.xis sic exprimit: Per quem quia non est a Patrc ut habens conformationem in productione Christus, in homine habilans, ad imaginem Dei esse eidem im- personae ex se ». pertit. — Paulo superius consentiens omnium codd. et edd. ' In quaest. seq. — Vat., quae in ipsa obiectione plura

leotio, quam et nos cum Vat. retinuimus, est quod sermo Au- omisit, hic cumplerisquecodd. omillH utraque ante definitio, neo

gustini et Damasceni etc. At cum S. Doctor in prima ex prae- non et similitudo ante ut ibi. Suppressa verba supplevimus ex

cedentibus obicctionibus menlionem Augustini non faciat, sed codd. PQ.  : , ,

DIST. XXXI. P. 11. ART. I. QUAEST. 843

3. 4. Ad illud quod obiicitur de assimilatione pter modum emanandi; et in hoc non habet Spiritus et aequalitate, dicendum, quod Filius non dicitur sanctus expressissimam similitudinem nec cum Filio imago propter assimilationem in substantia, sed pro- nec cum Patre, ideo nullius est imago.

SCHOLIOK

I. Quod nomen imago de Filio recte dicatur, constat ex a Tar.) imaginis non est imago. Hanc ralionem S. Tliom. (loc. saera Scriptura (Col. 1, 15; II. Cor. 4, 4; Hebr. I, 3.); quod cit.) nihil valere asserit. Secunda est, quia Filius convenit cum sitproprium eiusdeni nomen, conlra Durandum et paucos alios Patre in una spiratione, non vero Spiritus S., de qua ratione a Latinis doctoribus communiter docetur, dum Graeci eliam S. Thom. dicit: « Sed hoc non videtur suffkeren. Hoc facile

Spiritui S. lioc nomen attribuunt. — Attamen de rationibus as- ex mente S. Bonaventurae concedi potest. Monet autem Dionys. signandis, quare tioc nomen proprie de Filio dicatur doctores , Carth. (d. 28. q. 4.), etiam has duas rationes, ut congruas au- nostri non conveniunt. S. Tiiomas (S. I. q. 38. a. 2.) solummodo ctoritate Richardi a S. Victore, Alexandri, Alberti et aliorum hancapprobat, quod «Filiusproceditut verhum, de cuius ratione commendatas, non penitus negligendas esse. est similitudo speciei ad id a quo procedit, non autem de ratione Quomodo differant jilius, verbum imago , , in flne respons.

amoris » etc. Eandem rationem, quam immerito Aureolus alii- tangitur; cfr. d. 27. p. II. dub. 2, et q. 2.

que impugnant, etiam S. Bonav. affert tanquam rationem <c 11. De quaestione ipsa: Alex. Hal., S. p. I. q. 61. m. 3.— propriam » et alias plures quae ad duas reduci possunt, ut , S. Thom., I. Sent. d. 28. q. 2. a. 3 ; S. loc. cit. — Petr. a — Richard. ,

congruas adiungit (fund. 3. 4. et in corp.). Prima est Filius est : Tar., I. Sent. d. 28. q. 3. a. 2. a Med., 1. Sent. ab uno, et imago sumnie expressiva non potest esse nisi unius d. 28. a. 3. q. 2. — JEgiA. R., I. Sent. d. 28. princ. 2. q. 3. — ad unum, vel (ut paulo aliter dicunt Alex. Hal., B. Albert., Petrus Henr. Gand., S. a. 69. q. 4.