Bonaventure

QUAESTIO I.

Utrum potmUia Dei, secundum quod huiusmodi , sit infinita.

Primo ergo quaeritur, utrum Dei potenlia sit tentia est pure in actu, ergo habet totum actualiter,

infinita; et quod ipsa potentia, secundum quod quod potest habere: ergo si totum habet actualiter, huiusmodi, sit infinita, ostenditur sic. et nihil potest ei accrescere nec de novo aliquid 1. Infinitum dicitur quod non habet terminum '; dari ^ , et potenlia ut potens se extendebat ad infi-

Fundamenia.sed diviua potentia quantuni ad posse non habet ter- nita: ergo actu habet in se infmilatem. iVinor pa- minum: ergo etc. Prima manifesta est; secimda pa- tet, quia divina potentia nunquam potest in tot ef-

tet per Chrysostomum in quadam Homilia « Omni- fectus, quin adhuc plures: ergo manife- ^ possit in :

potens dicitur, quia eius posse non invenit non stum est, quod est infinita. posse » : ergo si semper invenit posse, semper quan- 3. Item, oranis polentia, quae potest in actum titatem potentiae accipientibus est ultra accipere: ergo infinitum, si est omnino in actu-, est simpliciter

est infinita. infinita; sed divina virlus est huiusmodi: ergo etc. 2. Item, omnis potentia activa, quae potest in Maior patet sic : sicut se habet potentia ad poten- effectus infinitos, est actu inflnita; divina potentia tiam, sic actus ad actum; sed actus infinitus exce- est huiusmodi: ergo etc. Probatio primae: si po- dit finitum in infinitum, ergo et potentia potentiam:

' Pro conlraria posilione Yu(. conlrariam partem. III. Phys. text. 6.3. (c. 6.) : Infinitum igitur id est , cuiiis secun- 2 Cfr. Aristot, III. Pliys. (ext. 6.3. (c. 6.), et XI. Metaph. dum quantitatem accipientibus semper aliquid accipere extra est. c. 9. (X. c. 10.;. * Fide coinplurium codd. inter C|Uos et cod. T el ,suf- ,

3 Victe lit. Magistri dist. praeced. c. .3. — In.sequenli pro- fraganle ed. I , subslituimus dnri pro dare , quod Val. falso

positionc deflnilio illa inflniti respicitur, quae liabetur in Aristou, exhibet.  : ,,

DIST. XLI[[. ART. UN[CUS QUAEST. I. 765

ergo si poteiilia est oimiino iii actu, esl infinita. Mi- seienlia excedit potentiam respectu scibilium plu- ;

nor patet, quia Deus dicitur durare in infinitum et rium enim est scientia quam potentia . scit enim potest creaturam conservare in infinituni : ergo etc. mala, et non potest: ergo etc. 4. [tem , omnis pntentia , quae polest super 3. [lem, videmus in potentiis creatis, qiiod infi- extreuia in inflnitum ilistantia. esl infmita.: sed po- nitas est a raateria, sed finitas est a forma": ergo tenlia divina est liuiusraodi, quia de nihilo alicjuid cum potentia Dei sil omnino forma sive formalis facit, et inter aliquid et nihil est infinita distantia: nihil omnino habens pnssibilitatis. crgo simpliciter ergo etc. est finita et nullo modo infinita. 5. [tem, omnis potentia, quae omnino indiffe- 4. Item , inter contradictorie opposita est di- rens est ab essentia, est infinila; sed divina poten- slanlia infinita; sed creaturae virtiis flnitum unum tia esl liuiusmodi : ergo etc. Probalio primae i'educit ad alterum, ut non currentem facit cnrrere, quandocumque aliqua dno sunl omnino indistantia, et tamen est finita: ergo".

ubicumque est unum, et' reliquum ergo si po- : a. Item, video quod aniraa habet potentiam tentia est omnino indifferens ab essentia,' uliicum- omnino indilTerentera ab essentia, sicut potentia vi- que est potentia, et essentia. Sed ubi est essen- vificandi corpus; habet etiam potentiam ad aclura tia , ibi est centrum potentiae : ergo uljicumque iiiflnitum, sicut ad durandum sive permanendura in polest potenlia lalis . potest ut in centro : ergo infinitum; habet potentiam nihilominus ad actus in- cum nulla potentia limitetur in centro suo , sed flnitos*; et tamen ipsa potentia est finita in se: ergo araplius possit, aut divina polentia nihii potest, videtur pari ratione de divina potentia, cum anima aut polest quantum vult, et sic in infinitum: ergo, sit expressa iraago Dei. Unde videntur rationes prae- quantum esl de se, polentia illa polest in infinitis' dictae nihil valere. operari. Sed potentia illa omnino est indifferens et simplex: ergo idem est ibi faftHw el intensum: ergo CONCI.USIO. si extensive est infinila, et intensive: ei'go omnino est infinila. Kt hoc est. quod dicil Philosophus in

libro de C:iusis^ quod « virtus quanto magis unita, Potentia divina est infinita in actu ei in habitu. tanto magis infinitau. Cum ergo divina potentia sit unitissima , quia est omnino idera cum sua ori- gine, ubique potesl tanquam in sna origine: ergo Respondeo: Dicendura, quod divinara potentiam nunquam invenit non posse. est ^|)onere omnino et in actu et in habitu infinitani; coociusio et ratio l. '

Contra: 1. Omne illud est flnitum, in quo est sicut prol»tum est° per eEectwn a. jmsteriori, quia yosi- reperire stalum ; sed in divina potentia est reperire habet effectum inflnitum duratione et inflnitos ajipo- statum, quia esl assignare aliquid, quod non po- sitionc, ad quos coraparatur ut actus purus et ut test, sicui supra ostensum est'. ut actus corporales tola causa. Et ideo est" habens in se plenam el et actus deformes: ergo etc. perfectam actualitatem respectu infinitorum; et ne- 2. Item , quod exceditur ' ab aliquo est fini- cesse est, cum habeat totum, quod unquam habi- luu) . quia infinitum nullo modo exceditur ; sed tura est, et ex se habeat, quod ipsa inflnita sit.

1 Val. el cod. cc pai-liculne et praefigunt ibi. Mox codd. Potentia enim inlellectiva , quia iii se incorruplibilis et F S , ^ erbis iraiispositis , sic : iibicimque esl essentia, et poten- perpctua, non tol actus elicere potest, quin non possit elicere tia. — Conclusio, quae adtexitur, nititur illo axiomate: ideni plures (infinitos syncategorematice sive indefinitosj. — In cod. esl ))i-incipium operandi et essendi , sive operari sequitur csse ; liic additur sicut dicitur tertio de Anima, ubi text. 20. (c. dc quo cfr. supra pag. 8i, nola 7. S. ) intellectivao parti animae immortalitas attribuitur et per- ' Vat. cuni aliquilnis codd. inpnitum. petuitas. Subinde post ipsa potentia in codd. VX inseritur 3 Prop. 17. — Mox, lcctionem codd. L X seculi, tmitissima eius. lidem codd. VX etiam in principio huius argumenti substiiuimus |)ro infinitissima , quod Vat. perperam exliibet, Item, videlur loco Item, video. quia vox infinitissima non rcspondet proccssui argumcnlationis. ' Hie fundam. 2. 4. Loculio , quae paulo post occurrit Dist. i2. q. 2. infinilos (cfrectus) appositione, apud Aristot. invenilur, III.

5 Retiniiimus cum Val. exceditur , quod et in cod. T Phys. texl. 56. ( c. 6. ) , ubi Philosophus inflnilum disUnguens hab!.aur, aliis codd. non paucis dissenlientibus, qui ponunl ha- sic ait : « Dicilur igitur ipsum (infinitum) esse aliud quidem bet exmli. potentia, aliud vero aclu. Et infinilum est quidem apposi- " Cfr. Aristot., III. Pliys. text. 63-66. (c. 6.), et VII. Metaph. tione, est etiam ablatione ». Quae verba Averroes ita expo- texl. 40. (Vi. c. II.), ex quo libro iam supra pag. 612, nota nit : Id est , et inflnitum potentia invenitur in additione nume- 7. aliqua allata sunl. — Mox pro possibilitatis Vat. matenalita- rorum et in divisione mensurarum (magnitudinum)... non in tis, et non pauci codd. mendosc impossibilitatis. — Cfr. de liac actu. Idem Averroes in libro de Substantia orbis duplicem di- propos. Boeth., de Trin. c. 2, ubi divinam substantiam sine slinguit potentiam inflnitarti, scil. infinitam duratione et inflni- materia formam csse docetur. lam vi^ore. Cfr. eUam Alex. Hal., S. p. I. q. 6. m. 1. ad 1. ' Obiectio haec opposita est iis quae dicla sunt in fundani. "> Pro Et ideo est Vat. cum cod. cc Et ratio , at maior i ; quare conclusio erit haec : ergo , licet Deus de nihilo faciat pars codd. et ed. 1 Et ideo, ad quae verba ex cod. M (T aliquid , potentia eius eril finita. — Paulo anle pro fmiluni in marg.) apposuimus est. Pro est habens codd, VX habet. unnm Vat. vnmn lanlum. P.iulo inferius post cuni kabeat codd. V X Z inleriiciunl in se.  , :,

SENTENTIARUM LIB. l.

Alia ratio osleiulil hoc quasi a priori. Propter nihil e>i eis potest. — Quando enim dicitur. quod i. summam enim inciivisionem virtulis cum esseiitia', inveiiil lcnninum vel excessum; dicendiiin. quod et propter smnmaiu unitatem ipsiiis virtutis, ulji- falsiiin est, quia CTCftWM.v et /pn/N'(»^s' rei allenclitur

cunique potest, tota polest, et tantiim in extremo secundum ea ad quae ivs sr cKlcnilil : el divin;i

muncliquMntum iii uiedio, el lantum in summo potentia se extendit soliiin ad inina, rl i|ciaiitnni ad

quantum ii\ ialns. et oinni modo infmitatis. talia ' nunquam est plurium scienlia quain potentia; Nec fsl 1'iinsiniilis lalio iii alicjua creatura nec nec quantnin ad lalia iiivenit teniiinniii. Et ideo pa-

Tripiei ciuanluiii ail rnusdlilalem (ifeclu.s, nec iiuantum ad tet illud.

'productioneui aclus - , nec qnanlnin ad unilatem. Potesl taiiien el aliter dici, (|iiocl iliipliciter est .^','»

Non quantum ad causaUlalem, i|iiia iniUa virtus loqui de polentia et scieiitia : ani /;( .sv;, aut /je/' s'"'"''»

creaturae respectn durulionis iniinitae isl pure comparalionem ad ohiecla. Si in sc , sic una non activa , innno necesse est per divinam influentiam excedit :iliani. iiiii;i iiuidquid scit, potesl scire, et

conservari. — Siiniliter uec quantum AAproductionem quidquid polcisl , sril se i:iosse. Vel " per compara- aclus, unde habet infinitatem passivam etiam in re- tionem ad obiecluni , et sic esl loqui dupliciter cipiendo, et ideo niiUa est ac/w inlinita, sed solum aut secuudumformam swe speciem, aut secundum ^^^j^tot in poientia. Et quia infinituni in potentia pendet ex numerum. Si secundum numerum, sic, cum poten- infinito in aclu, ideo omnis infinitas durationis crea- tia possit infinita, non exceditur a scientia; si autem

tae et operalionis pendet ex infinitate virlutis in- secunduin formam, sic, quia potentia est respectu

creatae. Et hoc est quod dicit Philosophus in libro de bonorum tantum% exceditur; tamen ex hoc non .

Causis ' , qiiod « omnes virtutes infinitae pendentes sequitur, quin sit infinita. — El esl exemplum: si ''"«'"P' sunt per iinum infinitnm primum, quod est virtus quis imaginetnr duas lineas infinitas , phires sunt virtutum». — Similiter non est simile de simplicitate duae quam una, quia non habebat una inflnitatem sive unitale. Nain potentia divina estomnino in se secundum numerum sed solum secundum longitu- ,

simplex et omnino habet essentiam sive subslaniiam dinem et sic non sunt maiores vel longiores duae ;

simplicem, oinnino etiani ab illa est indilferens; et quain una. Similiter in proposito intelligitur. Poten- ideo omnimoda unione est unitissima, et ideo infi- tiaenim dicitur infinlta respectu obiectorum secun- nita. Sed nullius creaturae, quantumcumque nobilis, dum numerum, sed non secundum qualiiatem, quia potentia est omnino simplex , quia omnis talis po- non potest in niala vel privatoria. — Et per hoc patet

tentia dicit aliquem respectum dependentiae ; nec primum et secundum. Quamvis enim inveniat ter- fundatnr in substantia omnino simplici; iiec oinnino minum respectu mali, non tamen respectu boni, et est indifferens , ([uia iiuUa creatura est sua poteii- ille terminus vel excessus potius facit ad infinita-

tia, loquendo essentiahter '. — Et ideo quia deficit tem, quia non est posse, sed non-^posse; et ideo,

omnis crealura a ratione sununae simplicitatis , et quamvis hoc videatur dare terminum secundum infinitatis per consequens. Et sic patet quod divina , rationem intelligendi, secundum veritatem non dat, potentia est infinita ' , et ralio infinitatis. quia quod non possit mala, hoc totum est propter Et patet responsio ad ultimam ralioneni osten- iraniensitatem virtutis.

dentem, praedictas rationes non valere. 3. .\d illud ciuod obiicilur, ciiiod inflnitum est

I. 2. Ad illud ergo quod obiicitur, quod invenit passio potentiae materialis ; dicendum , quod hoc °v-terminum, et quod invenit excessum; dicendum verum est de infinito per privationem completionis quod divina potentia est infinita respectu eorum sive corapleti esse; sednon est verum de infinito quae posse estposse %• respectu aliorum, quae posse per privationem limitationis.Primum enira est in- est impoientiae, nec est finita nec esl inflnita, quia finitum potentia passiva sive receptiva, et ita primo

' Id est propter summam idenlitatem virtulis et essentiae. tum, a quo omnes virtutes inflnitae dependent, est primum — Paulo ante Vat. cum cod. cc sio: Alia ratwne osienditur simplicitcr, quod est Deus. hoc a priori. Propter summam elc. • Cfr. supra d. .1. p. II. a. 1 . q. 3 , praecipue in solul. ' Ex codd. V X adiecimus verba n£C quantuiii ad produ- obiecL, (l d. 8. p. II. q. 2. per lotam. ctionem actus, quae, ut ex sequentibus liquet, Vat. falso prae- 5 Val. cum ed. I hic uddit et quod sola est infimta, et sub-

lermisit. Mox post causalitatem supple cum Vat. et cod. cc inde post infinitatis Vat. adiungil verba est summa simplicitm. effectus. Post pauca pro creaturae codd. XZ creata. « Pro est posse Vat. est poientiae. Paulo superius pro 3 Prop. 16: lOmncs virlules, quibus non est finis, penden- terminum codd. LO slatum. tes sunt » etc. Quam propositionein S. Thomas in suo Comment. ' cum cod. cc perperam alia. In initio huius Pro talia Vat. jn hunc librum sic exponit: Ubi primo considerandum est, projjos. pro Quando enim ed. Quando ergo. Cfr. Arislot. I — quod infinita potentia dicitur cuiuslibet semper exislentis... in V. Metapb., lext. 21. et 22. (IV. c. 16. et 17.).

quantum scilicet videmus, quod quae plus durare possunt, 8 Pro Vel cod. C Si.

habent maiorem viitutem essendi. Unde illa quae in infinitum ' Vat. et cod. ce hic adiungunt: scientia vero bonoruin el

durare possunt, habent quantum ad hoc inHnitam potentiam... malorum, ideo. Deinde paulo inferius pro kabelmt una infini-

ideo secundum intentionem huius aucloris hoc primiim infini- tatem Vat. habebant unam infinitntem.  , ,;

DIST. XLH[. ART. UNICUS QUAEST. 1.

inest materiae; seciindum esL infinitum actu, et sequenlem, sicut moveri; et sic est ab anima me- ideo in illo solo vere est et proprie , qui est tan- diantibus potentiis differentibus ab ipsa '

essentia. tum actus et actus purus et perfectissimus. Alio modo dicitur vivere, secundum quod est actus _h. Ad illud guod obiicitur, quod creatiira po- primus, et est ab essentia animae ut in ratione test super ea quae summe distant; dicendum, quod formae, non in ratione ap^entes; et propter hoc non em et non-e/w non dicuntur summe distanlia, quia consideratur ibi esse tantum in operando ', sicut opponunlur contradictorie , sed quoni.am nihil habent albedo se ipsa dealbat, ita quod non notatur ibi commune nec quantum ad genus subiectiim nec nec est egressus alicuius, ut a potentia agente. Nos quantum ad genus praedicabUe ; sed quiescere et autem loquimur hic de potenlia ut agente et pro- moveri, sive moveri et no?i moveri, quod pro eo- ducente aliquid, quae^ potentia, quantumcumque dem accipilur, utroque modo habent coramune";. et sit idem tamen dicit ahquam inclinationem et ideo , ,

ita non est distanlia inflnita, nec est simile. dependentiam et ideo privat simplicilatem , a.c pei ;

S. Ad illud quod obiicitur de polentia vivendi^ hoc privat infinitatem. In Deo autem non sic; et . dicendum , quod vivere uno modo dicit actum con- ideo ratio illa non habet instantiam, recte inlellecta.

SCHOLIOK

I. Definitioiics cl variiit' species infiniti, quiie in liar (ii- cst id, pro|)ler quod unumquod((u ct sic fmitum dicitur a siinctione ocrurriiiit, iJlcrumque c,\ Aristotelc sumlne sunt flne per ordincm ad fincni, innniuir ero per deordinationem iit \icieri potcst in notis nosfris; yidc etiam iiifivi q. 2. — et sic malum culpac dicilnr iiiliiiiimi '. Deindc aucfnr distin- Pro explicatione lormiiioriim servirc potest locus .Mexandri guit infinitatem secundnin i]ii.iiihi:iii' ilimenMvam et aliam se- Hal. (S. p. I. q. (j. ni. I .) : » Infinitum flicitur tripliciler , scil. cundum quanlitatcm cirliuileni, qiiii:' ilii Deo ]iotest convenire, ncgative , privalicc , contrarie sivc disparate. Infinitum nega- Inlir r|iiae altribuilur mnleriae , S. Bonav. , supra d, tive dicitur per abinjgationeni finis , et sic dicitur infinilum id 3o. a. i. :h1 1, iiniiiiirit infinitatem per defectmn, cui opponitur quod non finitur: cl lioc modo innnilum est quod non est infiiiilas /«'/ e.rrrsisiim. S. Thomas (hic q. 2, a. 1 ; S. 1. q. 7. nat;ini finiri. inftnituin /jm'afe'c e.stquod nalum est finiri, non a. \.) m codcm sensu distinguit infinitiim ex parte materiae tamen finilur. Infinilum co)i?ro)7e est quod habetconlrariam dis- quod competit quantitati , ct infinilum cx parte forniae iion positionem sivc disparalinn ad finiendiim. Primo modo essentia determinalae per materiam quod habet rationem perfccti, unde ,

divina est inflnila, qiiia non habct finem, sed cst finiens omnia, Deo convenit. — De conceptu formali infiniti, quod convenit neque cst nata finiri. Simililcr, si dicalur inlinitum disparate, Deo controvertitur inter scholam S. Thomae ct Scoti, ulrum ,

Sic adhuc esl infinita , qiiia liabet disparatam disposiUonem consistat in negatione, quae tamen fundata sit in perfectione respectu simplicis; diciiniis cnim aliqiiid inrinitum, quod in tot immensa Dei, ut prima schola vult, an potius in perfectione est, quod non polest ''^^r m plnia . cir. Et ibid. ad I: «Cum positiva omnis entitalis, ut Scotus dicit. Scoto favet S. Bonav., finilum dicatur per iiiniliMnrin iinis , inliiiil'jm per ablationem hic q. 2. praecijjue ad 6. (cfr. quod idem supra d. 29. q. I.

finis ; /m« autcm diciinr Iriiilirilrr . ci finihini. cl iniinilum. docet de innascibililate). Tamen Scrapliicus non facil Scotisli- Finix enim difiiur ?<'n»/»«,s , i:\ [uiilniii i-\ infniiliiin. -niindum cani distinctioncm iiitcr infinitatciii nnllrnli-ni. i-\ qua Scolisiae inferunt simplicitalcm Dei, el iiiliiiil i furnnilcm ; sed ipse (arg. ij. in fundiim.) polius cv simplicii;,!,. ,lninii ri priori in- fert infinilam potentiam (de quo cli. su))ra d. .37, p. 1. a. I.

inlu q. I. in corp. ct ad .3, cl d. 8. p II. q. I, 2.).

II. Deum «intellectu ac voluntale omniqLic perfcctionc in- addiliuiii: SiiiiililiT iii\l:i Inrmn finitum » essi' (Vatican. const. dr Fiil'' . r. I.i, ipsa quoque ra- lio doccl. — Distinclio (in priiRi|i, i.ii iinns .

jii((.r potentiam lione. — ,\lio modo /<«« iliriinv infinilam in ar.tu et in habitn. (x|iiii:iiiii inii,! i|, i, in corp., et uccipiiiir liiiilum sccundum nostiuni modum iiitclligendi, cum teria sccundnm ,si; infinila, qiiia roiisirl , iiiniiiii in Deo esse per modum actus puri. Arg. — modo diciiur //»m sccundiim ralir i. iii liiiiiliiiii, expiicalur hic ad i, et infra q. ,3. ad i, et U.

' Plurimi codd. cum sex primis cdd. incongruc ijuiu. pauca pro ,<l/i!0 modo dicitur vivere substituunt Secundum quod '- Nam quies et motus fiindantur in eadcni rcali polentia est actus primns, est. Haec posterior leclio invcnitur eliam in bene subiecti , ideoque et :id idem pracdicamenlum pertinent ; cfr. multis aliis eodd. — De duplici significatione verbi vivere cfr, .\rislol., IX. Metaph. text. 19. (VIII. c. 9.): at ens ct non-cns Aristot., II. de Anima , text, S. seq., et tcxf. 2i. scq. (c. I . et 2.).

non liind:inlur in codem subiecto : cfr. Aristot,, IV. Phys. lexl. fi7. * Val. adiungit sed in informando. (c. 8.), ubi diritur, niliil nullani ratioiiem sivr proportioncm 5 Voculi f/nac in pierisque codd. et ed. I falso omitlitur; habere ad cns. — Posl roniinnnr iikIiI, V lib iiiliiciimt: .sci'ficc< in cod, 'I' ;ib aliriii nianu eius loco vocabulo potentia praefi- ip.ium snbierlnm iniilns li ijiiirli^i. ,\uni isl iiriiHii . sril. rx dictis duobus modis vivendi. Pro qtiae ' Vat. ciim cod. rc riiilinuiili. \\i>\ |iiisi iirlnni consequen- cod. X iiiiiii, V,ii, autcm cum cod. cc \ cybo potentia adiungit tem codd. aa bb addiinl : nlio modo actnm primum. Sed se- vero aniinac. — Quae differcnlia sit intcr potentias animae et nindum qvod ilicit aclum consequentem. . ot consequenter post ipsam animani. vide siipra d. 3, p. II, a. I, q. 3.  :

SENTliNTIARUM 111$. [.

hic S. I, q. 2.'). a. 2. - - B, Alberi,, hic a, I S, p. I. Senl. (I. I. p. l..a, -2, q. I ; ;

q. 1.) oiim iiliis nogal, (tisl inlcr aliquid . 19. (1. 77. 111. 3. — Pclr. a Ta '., hicq, I. a, 2, — Uicliiiid,

et luhil. Med,, hicq. 2. — .Egid. H., hic 1 princ, q. I. — Ilcni-, Gond.,

III. .\le.\. llal., loc. cil. - ScoL, dc hac cl icq. q. I. Scnl. a. i-j. q. S. — DuiMiid, , liic q I . — Dionys, Cnrlh, , hic

d, -2. (I. I. -2: I. Repoi-I, tl. . q. .1 ; Quodl. q. 7, — S. Thom., , I. — Bicl, hic q. I. in flne.

QLIAESTIO II.

Ulrum divina e.iscntia .sil infinita.

Secundo quaeritur, ulruiu e.isenlia sit infinita (5. Ilem, omne flnitum bonum contiiigit ali-

sive divina potentia sit infiiiita quantuiu ad es.sc. Et quando aequari et reddi per duplicationem finiti. ut quod sic, videtur patet in linea — et hoc dico, si illud quod dnpla- l. Quia nulla potentia nobilior est substantia; tur, facit maius, hoc dico propter puiictum' — ergo si

.sed divina potentia est inflnita: ergo cum ' non sit divina essentia est linila secnndum nobilitatem et

nobilior nec maior substantia, necesse est, subslan- bonitatem , si dupletur bonitas creaturae, ascen-

tiani esse infinitam. dendo aliquando pervenietur ad bonitatem aequalem ± Itein , si aliqua duo — liceat sic dicere — divinae bonitali; hoc autem est falsum et impossibile,

sint omnino idein, si imnm est infinitum, et reli- qnod creatura sit proportionalisCreatori , et hoc dicit

quum; sed A"i(/;v/(n///(( n polenlia sunt idem , et ,\ngustinus octavo de Trinitate": ergo et illud, ex e.%se et posse': ecKn imiiii iliviimm posse sit infini- quo sequitur, scilicet quod divina essenlia sit finita. tum, et e..ssc, et ila essfiiilu. Sed gontra: I. « Finitum et infinitum, nt dicit J

3. Item, qnandocumi|iii' :ili(|ii;i iliio sie se ha- Philosophus ', sunt propriae passiones ipsius quanti- bent, quod ad nihil se extendit miiiiii, ad quod tatis»; sed essentia ut essentia non habet quantita-

pariter non se extendat reliquum, si unum est in- tem molis: ergo si consideratur ut in abstraetione flnitum, et rehquum; sed ad nihil omnino se ex- virtutis ut essentia , divina essentia nec est finita

tendit potentia, ad quod non se extendat essentia nec infinita.

— nunquam Deus potest facere tot quin eius sub- , ± Uem omnis potentia, ciuae potest unnm so- ,

stantia possit esse in tot secundum quod dicitur , luin, ita qnod non aliud, est potentia finita: ergo tertii Regum octavo^: Si caelum et caeli caelo- pari ratione oinnis essentia, quae est unum soluin, rum etc. — ergo etc. ita quod nihil alind, est essentia fiuita; sed divina k. Iteni , onini finito polest aliqnid cogitari ma- essentia est Deus et nihil aflud: ergo etc.

ius , scilicet infinitum ipsum ; sed divina essentia 3. Item, omne illud qiiod est flnitum sunnnae est ita bona et magna, quod nihil raaius nec uielius veritati, est simpliciter fiiiitum — et hoc patet, quia cogitari potest*, alioquin non est Deus: ergo etc. prima veritas iudicat de unoquoque, sicut est; pa-

0. Item , omne flnitum bonum melius est cum tet etiam in simili, ut hoc est album et nigrum et alio bono quam per se tantum, quia flnitum addi- bonum Deo, ergo simpliciter bonum — sed divina tnm flnito facit maius: ergo si divina essentia est essentia est veritati divinae cognitionis finita, quia flnita, maius aliquid cum alio erit quam per se Deus ipsam coraprehendit et novit perfecte et « quod ,

tantuni: ergo non est perfoctissima nec optima; quod scitur, ut dicit .\ugustinus_', scientis compr(

omnino nefas est dicere. flnitur»: ergo etc.

i Supple cum cod, JI potentia. Subinde idcm cod. M post '•• Nam punclum addilum piinclo non facit maius, Cfr. supra tiiaior inlciscril quaiii . — Huc argumcnlum fundiitur in axio- pag. 660, nota 6. — Paulo ante pro (liiphiltir nliqui codd. mate : operari sequitur esse. duplicatur, aliqui cum cod. T duplicetur. 2 Intellige: in Don. Cfr. Angust., VI. et VII. de Trin. 6 Cap. 2. n. 3.

c, I. seqq. ' Libr, I. Phys, lexl. 1.5. (c. 2.): « InliniUim cnim in quaiito 3 Vers. 27, ot II, Paralip, 2, 6, Primus locns sic prose- est„. inflnili enim ratio [deflnilio] quanto ulilur, sed iion sub- quitur: te capore non possunt, quanto magis domus haec, stantia nec quali ». Quae verba Avcrroes sic interpretatur: « In-

quam aediflcavi. — Paulo supcrius voci nunquam cod, Y flnitum enim et flnitum sunt de differcnliis quantitatis ». De praefigit quia ; Vat. eidem voci nunquam adiicit enim, et dein quantitate molis et virtiilis cfr. August,, libr. de Quant. animae, pro eius substmtia exhibet etiam substantia. c. 3. n, i. — Ante firlulis supple cum ed, I a quantitate. In ^ Boeth. , III. dc Consol. prosa 10, et Anselm., Proslog, Val. desideralur molis, et loco virtutis legilur n quantitate.

c. 2, nec non libr. contra Insipientem , c, I soq(|. — Proxime post Dein post ut essentia codd. V X subiiciiint esl. s Libr. XII. de Civ, Dei, |S, pro esl Deus Val. esset Deiis. c.  ,, , ,, ;

DIST. XLIII. .\RT. UNICUS QUAEST. II. 769

4. Item, nulliun inlinitum finit aliud, quia nihil existente substantia finita, et quia idem sunt omnino, dat alii quod non habet ' : ergo si divina essentia et quia prior secundum rationem intelligendi est est inflnita, ergo uihil finit, ergo nuUius est finis; substantia, et quia ad quidquid se extendit potentia et si lioc : ergo nihil bonuni. sub ratione potentiae et essentia , ut ostensum est '. ,

0. Item, nuUuni infinitum comprehenditur a Et propter hoc dixerunt aliqui quod est infi- opinio 2. ,

finito; sed Deus comprehenditur a Beatis, quia ali- nitum' simpliciter et intinitum nohis: et voluerunt ter noii essent beati, nisi Deum perfecte cognosce- dicere, quod tam essentia quam polentia est finita rent — seaiper enim appetitus ferretur ad amphus secundum veritatem, quia est flnita Deo , qui est et non quiescerent, et ita non essent beati si ergo — veritas; sed tamen utraque nohis est infinita, quia comprehenditur, non est inflnitus. iraproportionaliter nos excedit. Unde « Deus infinitus 6. Item , nulla privatio est habitu nobihor : ergo dicitur, quia nec loco nec tempore nec comprehen- cum infinitum dicat privationem, finitum dicat ha- sione comprehenditur >- , sicut dicit Dainascenus '. — bitum, et omne nobihus Deo est attribuendum Sed iterum ista positio non potest stare, quoniam improijaiur ,

patet etc. sicut supra ' probatum est de potentia, quod ipsa non habet statum in possendo, et iterum, est omnino C N c L u s I 0. actu, et ideo ponitur vere infinita; sic etiam pro- bari polest de essentia. Necesse est ergo, quod omnino infinita sit actu. couciusioi Essentia cliuina esl omnino infinita in actu. Et hoc concedendum est et tenendum est tanquam verum, eo quod magis est consonum fi.dei, quae Respondeo: Ad hoc voluerunt quidam dicere, dicit Deum immensum et magis consonum aucto- ,

. {juod divina essentia sub ratione essentiae est flnita, ritatibus Sanctorum , qui omnes dicunt ipsum in- sub ratione polentiae est infinita. Nam essentia no- flnitum , unde Damascenus ' dicit, qiiod Deus est minat Deum ut in se, et sic est finitus, quia per- « quoddam pelagus substantiae infinitum » ; magis fectus; finitus etiam , quia comprehenditur a finito etiam consonum sententiis magistrormn . magis ut a Beatis ; et hoc dixerunt propter essentiae sim- eliam consonum rationi. phcitatem, quam dixerunt totani videri. In quantum Ad inteihgentiam igitur obiectorum in oppositum autem consideratur sub ratione potentiae, sic dicit notandum, quod infinitum dicilur per abnegationem respectum ad effectus. Et quia non est status ibi, finis. Polest ergo dupliciter dici infinitum , scilicet uisiinciio. quia semper est ahquid extra accipere^ dixerunt, a parte negationis , et similiter a parte finis'. quod sub ratione potentiae erat inflnita. — Sed ista A parte finis : nam flnis dicitur dupliciter, uno a parte a- positio erronea fuit manifeste. Nam ista duo sunt modo, quod est complementum ; et sic infinitum incompossibilia, quod potentia sit inflnita, omnino dicitur per privationem complementi , et hoc modo

' Aristot., II. Elencli. c. .3. (c. 22.). — Llltima luiius ai-gu- vative, sic privat actum et relinquit aplitudinem, et hoc modo menti conclusio bomim, plunc consequilur ex prae- : ergo nihil dicitur infinitum , quod cst natum flniri , non tamen est flnitum cedentibus, dummodo illud axioma adhibetur: finis ct bonum et sic sonat in incomplelionem , ut materia dicitur infinita

snnt idem sive convertuntur, quod axioma apud Aristot. saepe secundum autem quod dicitur negative, sic simplicilei- remo- saepius occurrit, sic I. Rlietor. c. dc Bono el utili (c. 6.), I. vet finem seu finitatem. Sed hoc dupliciter habet intelligi se- Ethic. c. \, I. Magnor. Moral. c. 2. seq. (c. I.J, V. Metaph. cundum duplicem acceptionem finis : dicitur enim finis termi- tcxt. 3. (IV. c. 2.). — Cod. Y in finc Hi-giimcnli adiungil : .serf nus, finis romplrmpntum , ot idon infinitnm dicit'n- vol per ab- hoc falsum: ergo el illud unde seqtiilur. negationem finis complementi , et sic dicitur malum inlinitum •' Respicitur Ai-istotelica definitio supra abnegationem infinili, pag. 764, vel per flnis termini, et hoc dupliciter potest nota 3. esse secundum duplicem terminum : est enim tei-niinns secun- 3 Hic in ti'ibus primis fundamcntis. dum quanfitatem materialem, et est terminus socundum rpian- * Vat. cum cod. cc fimlum. In ed. I logitur sic: Et titalem spirilualem. Prima dicilur quanlitas molis, sccunrla di- propter hoc dixerunt aliqui, quod [essentia divina] non est citur quanlilas virtutis. Infinitum igitur per abnogationem tei--

in/initim simpliciter, sed infmitam nobis. mini circa quantitatem molis sempcr dicit aliquam incomple- 5 Libr. I. de Fide orthod. c, 4. In textu cit. pro dicitur lionem aliquo modo \ei actu ^-el potontia, quia dicit i'eccssum pliires codd. csl; aliqui codd. omiltunt dicitur nec pro eo sub- a simplici quantitate; talis enim qviantitas non simul stat cum stituunt aliud verbum. simplicitatein eodem et secundum idcm, ot tale infinitum nun- " Quaest. praeced. — Paulo inferius pro aclu in Val. ha- quam est actu, sed solum potentia , actii autem finitum. Inflni- betur actus, et dein omittitur vere. tum v(;ro per abnegationem termiiii cirrn i|ii,nnlitatem virtutis ' Libr. I. de Fide orthod. c. 9. — Post verba consonum non dicit aliquam imperfectioncni , sni siiiniii.iiii iiorfectionem, rationi in ood. M largum habetur additamentum, quod ex iis quae quia non repugnat simplicitati, iiiiiiiii ihhi iuiicsi cssc nisi in

postea sequuntur, confectum videtur, paucis tanlum additis. Ad- summc simplici; et tali modo Sciiptuiao auctoiitiis et fldei cout ditur igitur: Vel melius ad praedictorum intelligentiam notandum, fessio ponunt infinitatem sive immensiiatem in ipso Deo sim- quod in quaestione, in qua est multiplicitas nominis, prius plicissimo. oporlet secundum artem distinguere, quam aliquid assererc 8 Scnsus est: infinitum, quia est vocabulum compositum ex vel negaie. Inlelligendum ergo, quod inlinitum dupliciter dici- particula negativa in et verbo finitum, dupliciter considerari po- tur, scilicet privative et negative. Secundum quod dicitur pri- test, et soGundum parliculam negati\am, ot secundum verbum. S. Bonnv. — Tom. I. 97  . ; ,

770 SENTENTIARIIM LIB. I.

inlinitnm dicitnr in nialeria et in genere snbstantiae potentiae et essentiae. Nam sicut potentiae (onveiiil conchisio 2. et in uliis generibus ; et hoc niodo non cadit in Deo, facere plura, sic essentiae in pluribus esse.

qnia ipse est perleclissimns. Alio niodo finis dicitur 3. Ad illud quod obiicitur, quod esl flnitum terminu-s, sicut linis agri, et sic inflnituni dicitur summae veritati; dicenduui, quod haec" est duplex: Disimcii (|uod carei terniino el slatu. — Et lioc potest esse aut enini est finitum summae veritati, quia wentos -dupliciliT scciniduni iii-giUioncm. (|uia potest inl.el- iudical, ipsum esse finitum, aul quia non excedit ligi pr/riilirr cl nrqiilirr : priralirr, quia non eius comprekensionem. Primo modo non est Deus /(((/)('/ lcniilDum. S('(l laincii ikiIiiih c.sMiabere, pro- sibi finitus, sed infinitus; vere eiiim scil, se esse

pter hoc quod habet esse limitatum , el hoc modo infinitum. Secundo raodo est liuilus. ipiia se non .dicit incomplelioneM, el non est in Deo. Alio modo excedit, cuni sit infinitus; et sic uon v;ilet argu- negatirc , ijuod non habet terminum nec est natuni uientum, et est ibi lallacia secundum quid el sim- . habere: el lioc modo ponitur in Den propler sura- pliciler: si uon e.Kcedit infinituni: ergo esl finitum

inam innnensitalem '. simpliciter.

1. .y iilnd eroo i|uo(l nliiirilar. (|iioil inliuilum 4. Ad illud quod obiicitiir. (|U(h1 inlinitnm non - est passio qnantilalis; (lici pnti^sl. i|iiiiil sicni uomen finit; dicenduiu. quod iiiliiiilmii pcr prirationcm positorum. quantitalis es.leiKl\ii\\ ;i(l i|iiaiilil;il('iii rirlnlis, si- perfectionis non finit: sed iiiliniliim pcr nri/ationem. militiM' iiomeii infinili. Qii;iiilil;is ;iiili'm rirltUis non limitationis habet nitionem finieiidi. ipiia, cum sit

tantuni ;iltenditur i|u:iiiluiii ad npus. sed etiam suinmuui, iii ipsn est oniiiis statiis: iii hoc enim in- quanlum ad nobililatem v;(loris;et hoc patet, quia, linit;is non repugnat simplicitati nec coraplemento. ut dicil Auguslinus^ « in spiriluahbns idem est 3.Ad illud quod obiicilur, quod coniprehendi- maius et melius » tur: dicendum quod non comprehenditur per in- ,

-2. Ad illud quod obiicitur, quod est uuuni ila, clusionriii i-omprchciiilitur autem per perfectam xuiai..) .

quod iion esfaliud; dicendum, quod aliquid com- ri.sinncin . ililrrUdiicni ot tentionem , et hoc a parte Disiinr.iio. parari ad multa potest esse dupliciter: au]t secun- coniprcliciidcnlis cl iioii comprehensi ; et ideo, quia

dum comparationem causalitatis , aul secundum perlicitur ", requiescit, quamvis ultra non attingat.

comparatioQem identitatis. Comparari ad multa sub Quod ultimo obiicitur, solutum est; obiicit 6.

ratione causalitatis hoc convenit infinito, quia infl- enim de infinito, secundum quod dicilnr privative nituui: sed secundum rationeni identitatis, uon. sed prout dicitur de Deo. non dicit privationem Unde quia infinitum, ideo se extendit ad mnlta ^ sed secundum rem., sed solum qnanlura ad modum non sequilur. quod sit multa. Unde si essentia vel significandi; et respondet ei sumraa positio '. Nihil

potentia comparetur secuiiduin rationem identitatis enira dicitur immensura, nisi quod habet summara ad res , neulra est pluriuui: unde nec potentia di- et perfectissimam actualitatera et nihil coarctans et

vina est aliae potentiae, nec essentia aiiae essentiae; determinans. Unde etsi videatur dici privative, tamen si ' secundum rationem causalitatis, sic convenit et secundnra veritatem excludit omnem privationem.

SCHOLIOK

1. Opinioneni si?cundiiin in respons. ijosilam S. Doclor ad 2. inilitat contra panthaismuni. Alex. Hal. (S. p. I. q. (>.

mitius censural qu;im priniam, quia enor, ut videtur, potius in m. 1. ad 3.) in eodem sensu dicit, « quod aliquid non debel

perverso inodo loquendi, quani in pravo intellectu consistere dici flnituni, quia sit lioc et non atiud , scd quia terminatur potest (cfr. ad 3. 4, el supr.n d. 3o. q. .5. ad I.). — Solut. ad aliud, vel est propter aliiid, vel quia perfi.cilur ali alio ».

1 L)e liac duplici acceptione inflnili clV. .Aristol. , ili. l'hys. potentia vel essentia eius contparalw ad multa, ex hoc tamen texl. 63. seqq. (c. 6.), et V. Metaph. lext. 21. (IV. c. 16). De non sequitur etc. I di.scriniinc, quod csl inter neg.itioneni et privationem, cfr. l'ro si Vat. cuni aliquibus niss. sed.

Aristol., de Pracdicam. c. de Oppositis , ct IV. Metaph. text. i. 5 Scilicet propositio. — Aiiquanto inlerius pro Sccundo nec non V. Icxl. 27. (111. c. 2, et IV. c. 22.). — Paulo superius pro modo est /iiiitiis plures codd. perperam Secundo modo est in- quod liabcl pssr limilnlimi c(iti. T qiiod dicit essc limitatum. finitus. Circa flneni solutionis antc non excedit inleriecimus si, - Ul.ir. VI. (i,> Ti iii. c. R. 11. : Ouac non molc magna auctoritate codd. A R T. — Clr. supra d. 19. p. I. q. 1. ad 3.

sunt, hoc rsi m.diK cssi' iniinl csi molius esse. — Solutionis '^ Id cst, quia comprehcndens complelur et satialur. Cfr.

sententia haic csi ; ijii.iniiiiis \irtu(is non tanlum attendilur in suprii (I. I. a. 3. q. '2. ad 2. — Viil. cuni nonnullis codd. etrectu sivc i)|ii n ni .nl nugnitudinem exteriorem, sed Ptiam qiiin lyrjiriliir rrs srniiiiliiiii siiriiii r/iiHiritatem., quiescil relate ad intrins nin inliiliiilcm et essenlialein valorem ; unde qiiiiiiiris vllrii iinii iilliiiiinl. \lii niikl. 111. n pauci sic : qnin divina essenlin. nii iiiiii|i. lit ijiianlilas virtulis. qiiia nobilissima pcrfiriliir rrs, iimrsril. qiimiiris ric. Nnslrii lectio, quiie ..sl

est, erit ct inflnila. iiiTiiii.iii.i , (ii.r.ri.nipla csl ex codd. li t).

3 Codicibns nec non ed. I refrag.mtibus, V.-it. ideo Irans- l'ii. pimli'^ \;i\. cuni cnd. cc polenlia. Paulo posl pro lormavit in iu Deo, et dein post ad multa prosei)iiilur ; quin iiiidr rlsi riilmliir miilti codd. Vnde si dicatur ; incongrue.  ,

DIST. XLIII. ART. UNICUS QUAEST. Hl. 771

S. Thom. (S. I. q. 7. a. I. od 3.) eandem obieclionem solvil ex II. Praeler laudatos: S. Thom., S. I. q. 7. a. I ; S, o. Gent. hoc principio, quod esse Dei est per se subsistens non reee- , c. 43. — B. Albert. , 1. Sent. d. 2. a. 2. — Petr. a Tar., hic ptum in aliquo el ideo di.stinguitur ab omnibus aliis licet ; , . I. a. I. — Richard. a Med., hic q. 1. — Heni'. Gand.,"S. sil infinitum. U. q. I. 2.