Bonaventure

QUAESTIO I.

Utrum voluntas Dei sit causa rerum in generali.

Et quod sit causa, ostenditur sic. sit sapientia, potentia, vohmtas et essentia, eadem 1. Ililarius in libro de Synodis': « Omniljus 1'atione debent dici causae. Si ratione connotati, enia.creaturis substantiam voluntas atlulit, sed Filio na- quaero, quid sit illud. Non est dare nisi ejfectum; tura dedit » sed effectus consequitur rationem causae, non e con- 2. Item, Augustinus in libro contra Manichaeos': verso: non ergo ratione connotati. Et iterum, si

« Respondendum est eis qui voluntatem Dei nosse connotat effectuni: ergo nuUo modo potest dici: Deus desiderant, quod vohmtas Dei omnium quae sunt, vuit se esse, cum circa se nihil onmino efflciat; ipsa sit causa». quod est falsum. 3. Item, ratione videtur: quia Deus est causa 2. Item, aut vohmtas est causa per proprie- rerum; sed omnis rei, cuius est Deus causa, est tatem, aut per appropriationem. Si per proprie- per scientiam, poteatiam el voluntalem: aut ergo tatem, tunc ergo sapientia et potentia non sunt est causa , quia potens , aut quia scimis , aut quia causae. Si per appropriationem , aut ergo quia in volens. Non quia potens, quia multa potest, quae non voluntate per prius est ratio causahtatis, aut quia facit; simihter nec quia sciens: ergo quia volens, immediatius. Non quia prius; nam potentia et ideo facit. Sed «causa est, cuius esse sequitur scientia antecedunt voluntatem secundum rationem ahud '»: ergo etc. intelligendi. Nec quia immediatius , quia Hugo" 4. Item Deus est causa rerum creatarum aut , : dicit, quod «Deus per voluntatem movet, per sa- ergo per naturam, aut per voluntatem, aut per pientiam disponit, et per potenliam exsequitiir » casum et fortunam '. Non per casum et fortunam ergo immediatiorem comparationem haijent ad opus quia tales sunt causae secundum imperfectam ra- scientia et potentia quam voluntas: ergo etc. tionem; non per naturam, quia sic simile ex simili 3. Item , aut est causa propter virtutem agen- producitur restat ergo quod per vohmlatem er- : , : di, aut propter modum. Non propler uirtutem^ go etc. quia voluntas non dicit virtutem, sed potenlia dicit.

Contra: 1. Si voUmtas Dei est causa, aut ra- Si modum agendi; contra modus agendi propter : i

Bosi- tione principalis significati, aut ratione connolati. per modum naturae nobilior est: ergo natura magis Si ^ ratione principalis significati: ergo cum idem est causa. Probatio : illud agens est virtuosius, quod

' .\um. oS. Textum originalem invenies supra pag. 127, XII. Metaph. texl. 13. scqq. (XI. c. 3.), ubi hao quatuor causae, quibus aliquid flt, una simul adducuntur. ^ Libr. 1. de Gefi. contra Manicli. c. 2. n. i. Vide hic lit. 5 Cod. T Sed si. Magislri, c. 4. « Libr. I. de Sacram. p. II. c. 6, ubi de tribus perfectis ^ Cfr. supra pag. 120, nota 7. et omnia perflcientibus agens ait: Et haec tria erant potentia < Cfr. .Arislot., 11. Pliys. text. 49. (c. S.), ubi tractatur de sapientia , voluntas ; et ad omneiTi effectum concurrunt tria

agentibus per naturam et voluntatem. Ipsum textum iam cita- liaec , nec aliquid absolvitur, nisi ista adfuerint. Voluntas movet vimus supra pag. .56, nota 6. Cfr. etiam II. Pliys. text. 30. scientia disponit , potentia operatur. — Loco Hugonis Vat. cum seqc|., ubi agitur de casu et fortuna , quae sunt causae imper- cod. cc falso Augustinum citat auctorem, et paulo post pro fectae sive per accidens et in hoc inter se differunt, quod for- eomparaiionem substituit cooperationem. tuna proprie locum habet in causis liberis, casus vero in na- ' Post virtutem Vat. repetit agendi, et paulo inferius post turalibus. Cfr. etiam VII. Metaph. text. 22. seqq. (VI. c. 7.), et per moilum naturae coi. bb ](}gil melior est et nobilior : ergo.  , ,, ' 1

804 SENTENTIARUM LIB. l.

esl suUicientius et nobiliorem effectum producit; ideo nmltis niodis intelligimus Deum et diversis sed nalura sullicienlior est in agendo et paucioribus nominibus exprimimus; et secundum quod per illos indiget et nobiliorem efTectum producit quam ars niodos iMtelliginms, plura enuntiamus, ita quod Deo sive agens voluntarium ergo etc. Item, quod ' : — secundum unum modum, quod aliquid attribuimus

i.non quantum Admodum. videtnr, quia agens, quod non secundura alium, et vere quidera, quia orania dat produclo proprietates naturales consimiles, agit in Deo habent veram existentiam ^. Et ideo cura alio per modnm naturae; sed Deus effectibus suis dat modo intelligamus Deum, cum dicimus Deum bo- unitalem, veritatem et bonitatem ; nec potest facere num, alio, cum dicimus Deum aeternum; concedi- sine his, et istae sunl proprietates naturales divinae mus, eum se ditfundere, quia bonus esl, non quia substantiae: ergo Deus agit per modum naturae, aelernus; haec enim est proprietas bonitatis , non non voluntatis. durationis. Hinc est, quod cum intelligiraus, vere h. Item, omne agens voluntarie est agens prae- voluntatem esse in Deo, et proprietas voluntatis sit concipiendo; sed Deus non agit praeconcipiendo producere ea quae exeunt per modum liberalitatis sicut dicit Dionysins de Divinis Norainibus^ quia, quod dicimus, Deum , in quantura voluntas est, esse <

sicut sol non praeconcipiendo illuminat, sic Deus causam rerum. non praeconcipiendo creat: ergo etc. Ratio autem , quare voluntati attribuitur cau- salitas, haec est, quia ratio causandi est bonitas c N c L u s I 0. et in ratione ejfectivi et in ratione finis. Nam «bonum dicitur diffusivum», «et bonum est joro- fiatio camalitatis attribuitur Deo sub ratione pter quod omnia " » . Effectivum aulem non flt

voluntatis, non sic sub aliis rationibus. efficiens in effectu nisi propter finem. IUud ergo quod dicit coniunctionem principii effectivi cum Respondko : Ad praedictorum intelligentiam est fme, est ratio causandi in effectu; sed voluntas ,. notandum, quod quamvis divina essentia sit unum secundum quem bonum reflectitur supra est actus ,

qnid simplicissimum, tamen «esl pelagus substan- bonum sive bonitatem: ergo voluntas unit effecti- tiae infmitum''». Et ideo omnia quae in nobis re- vum cum fme. Et hinc est, quod voluntas est

periuntur per diversitatein, omnia, inquam, in Deo ratio causare faciens in effectu; et ideo attribuiraus

nobilius per oumimodam reperiuntur identitatem, Deo rationera causalitatis sub ratione voluntatis, non nihilominus tamen secundum omnimodam perfectio- sic sub aliis rationibus.

nem et veritatem. Unde sicut in nobis sapientia, Et hoc coUigitur ex verbis Dionysii in quarto <

potenlia et voluntas est vere ens et causa rerum, de Divinis Nominibus ', ubi quod « bonitatem dicil,

quae a nobis sunt; sic et in Deo sunt, sed tamen ut continentiam et ut principium et ut finem unum sunt. Et quaravis unmin sint^ quia intelle- orania appetunt: xA principium, a quo sunt; ul con-

Esplicatt,rCtus noster non potest infmitatem illius substantiae tinentiam, per quara salvantur; ul finem, in quem distincti ;° comprehendere nec per unnm verbura exprimere; tendunt». Unde «divinus amor est quidam cyclus

' Arislot., II. Elhic. c. 6 : Vii-lus vero omni arte exactior sum depromptus est ex libro de Caelest. Hierarch. c. L et ex est et melior, [|ucmadmodum ctiam natura. libro de Div. Nom. c. 4. Alter textus contractus est ex his - Cap. Verba Dionysii iuxta versionem Scoti I2ri- i. % 1. verbis, quae habenturNom. c. 4. g 31:in libr. de Div.

genae liaec sunt: Etenim, sicul quidem qui secundum nos est Principium ct finis erit bonum. Propter enim bonum omnia cl sol non cogitans aut praeeligens, sed eo esse [eo ipso quod quaecumque contraria. Etenim el haec agimus, bonum deside- est] illuminat omnia quae participare lumen eius secundum rantes; nemo enim malum respiciens facit quae facit. iTr. eliam

piopriam potentia sunl ralionem; sic et optimum [quod esl] Aristot., V. Metaph. lexl. 3. et XH. text. 54. seqq. (IV. c. 2. et

super solem, ul su|)er obscui'am imaginem, excellenter princi- XI. c. 10.), I. Magnor. Moral. c. 2. (c. I.), et I. Moral. Eudeiii.

pale exemplum ipsi omnibus exislenlibus propor- subsislentiae c. 5. (c. 8.). — Paulo inferius pro ratio causandi multi codd. tionaliter supermitlit tolius bonitatis radios. De propos. ma- — ct ed. I raiio creandi et post pauca similiter creare faciens iori cfr. Aristot., 111. Elhic. c. 1. seqq., et supra pag. 714, pro causare faciens. nota 3. ' Cap. 4. I 4 : <t Et omnia ipsam [bonitatem] ut principium De hoc dicto Damasceni cfr. supra pag. 769, nota 7. 3 — ut continenliam, ut finem appetunt, et optimum est, ut elo-

De modo quo Deus omnes creaturarum perfectiones eminen- , quia aiunt, cx quo omnia subsistunl et sunt tanquam ex causa ter contineat, vide Dionys. de Div. Nom. e. 5. § 3-10, et Anselm., perfectissima adducta, et in quo omnia constltuta sunt tanquam Monolog. c. 13-18. in omnipotenti consulto custodila et comprehensa, et in quod • Vat. et cod. cc omittunt quamvis unum sint. Post mmm omnia convertuntursicut in propriam singula summitalem, et il- sint codd. Q R inserunt tamen, quam particulam cod. Y inse- lud concupiscunt omnia ». Sequens textus habetur ibid. % 14: Di- rit ante quamvis. Paulo superius post sicut in nobis codd. cum vinus amor ostenditur differenter , sicut quidam aeternus cycliis ed. 1 subiiciunt est. (xuxXo;), per optimum , ex optimo et in optinio et in optinium 5 Cfr. supra d. 22. q. 2. seqq. — Paulo ante cod. Z verbis inenarrabili conversione circuiens et in eodem et per id ipsum omnia in Deo adiungit sunt vera ei. Paulo inferius post con- et proveniens semper et manens et revolulus. — Pro cycltis

cedimus Vat. cuni cod. cc omittit eum, et deinde ed. pro 1 aeiernus ed. 1 circtilus aeiernus ; aliae autem edd. el codd. citm inielligimus exhibet cum intettigamus. omnes acim aeternus. Sed haec leclio videlur esse error li-

5 Hi duo texlus sunt Dionysii, quorum prior quoad sen- brarioi'imi.  ,

DIST. XLV. ART. II. QUAEST. I. 803

aeteriius, ex optimo,per optimum et in optiraum». actualis nisi per voluntatem. Unde voluntas facit de Ex quo colligitur, quod dicit coniunctionem prin- scientia dispositionem, sive facit scientiam esse dis- cipii cum fme, et ideo eausam actu, quando vult ponentem, et potentiam exsequentem; ideo enim coroiia- facere ; ita quod actualitas in causando referatur ad disponit, quia vult, et ideo facil, quia vult. Et sic ""^" voluntatem , non pro instanti , in quo habet volun- patet illud. latem, sed in quo facere vult. Sicut ego volo cras 3. Ad illud quod quaeritur : quare voluntas di- audire missam, et voluntas" faciet,me cras esse citur causa, utrum propter virtutem agentem^vel in actu respectu voliti; sic suo modo est in Deo. propter modum agendi; dico, quod propter ?(«r!wn- 1. Ad illud quod quaeritur: utrum conveniat que — Deo enim velle est posse principalius — iiQiio op- voluntati ratio causalitatis propter connotatum , vel tamen ratione modi agendi. Productio enim diversi isitornm. ^^.^^^^j, ,.g„^ significatam ; dico , quod nec propter in fornia et natura ex sola liberalitate agentis spe- rem significatam tantum nec propter connotatimi, , ctat ad agentem per voluntatem. — Quod ohiicitur, Ad i

jiandum. sed propter rem sic significatam quia significatur , quod modus agentis naturalis est nobilior; verum divina essentia ut voluntas, cui modo signiflcandi est, ubi voluntas non est omnipotens; sed si ars respondet veritas. Unde ' sicut, quando nos dicimus, posset facere omne quod vellet, non minus nobili- quod lapis assimilatur Deo in quantum em, animal ter" ageret quam natura. — Potest tamen dici, quod in quantum vivens, et homo in quantum intelligens, modus producendi naturalis competit personae re- revera essentia, intelligentia et vita idem sunt in spectu personae, non autem essentiae divinae re- beo, tamen^ idem ipsum alio modo datur intelligi, spectu creaturarum, qnia non possunt convenire in non propter connotationem sed propter eiusdem , forma. substantiae inflnitateni, in qua omnes nobiles pro- Ad illud quod obiicitur, quod Deus producit as i

prietates sunt unum. Non tamen possunt signiflcari simile secundum proprietates dicendum, quod na- ;

nisi per diversa. tura producit simile in proprietatibus specialibus 2. Ad illud quod obiicitur, utrum sit causa per si est agens particidare; vel si est agens univer- proprietatem aut per appropriationem dico, quod , ; sale , producit necessario, non ex sua liberalitate;

voiontas simpliciter loquendo propriissime est causa. Com- Deus autem neutro modo. ?a""'""* parando vero voluntatem ad scientiam et potentiam, 4. Ad illud quod obiicitur, quod Deus non est

dicitur causa per appropriationem ; et hoc, quia agens praeconcipiens; dicendum, quod hoc verum ipsa voluntas signiflcat Deum ut causara actualem. est de praecogitatione ', quae praecedit voluntatem, Unde in voluntate primo invenitur ratio actualita- sed non est verum de praeconceptione respectu tis, non causalitatis^ Potentia enim et scientia, etsi operis. Et primo modo loquitur Dionysius; ipse vero liabeant rationem causae habitualis, non tamen opponit secundo modo.

SCHOLION.

1. Iii iji-aeclara huius quaeslionis solulione pnmo in genere productionem rerum quam voluntatem ; tamon sententia S. Bo- probatur, quod voluntas Dei sit causa reruni, et eliditur error naventurae communius tenetur. — Tertio optime explicatur illa pessimus, qui et antiquis et nostris teniporibus late grassatur distinctio inter allributa divina , quae ab aliis vocatur sive vir-

omnibusque l^antlieistis est communis, quod scil. Deus in ope- tualis , sive fundamentalis , sive rationis ratiocinatae.

ribus ad extra agal per necessitatem nalurae. Secundo af- — II. Alex. Hal., S. p. I. q. 3S. m. 2. et 1. ,- Scot., de feruntur profundae rationes, quare potius voluntas , quam Rerum principio, q. i. a. 2. — S. Thom., de hac et seq. q.

scientia Hpoteniia, causa rerum, sive quare ista « im- dicalur liio q. 1. a. 2. 3; S. 1. q. 19. a. 4. — B. Albert. - , hic a. 4; mediatius se habeiit ad res » (hic a. 3. q. ad .) quae ra- 1 . 1 S. p. I. tr. 20. q. 79. m. 2. — Petr. a Tar., hio q. 2. a. 1. — tiones inveniuntur in 3. fundam. , in corp. et in solut. ad 2. ,

— Richard. a Med., hic a. 2. q. 1. — ^gid. R., hic 2. princ.

Licet nonnuUi ex schola S. Thomae putent, intellectum per q. — Henr. Gand., 1. S. a. 36. q. — Durand., 4. hic q. I.

imperimn et iudicium practicum immedialius concurrere ad — Dionys. Carth. de hac , et seq. q. hic q. 2.

1 Cudd. K P Q cum ed. I et haec voluntas. Paulo superius spiciunt verbum primfi. Paulo superius pro et koc, quia cod. R pro in causando rursum plures codd. cum ed. I in creando. sed per hoc quod. In fine solulionis Vat. omitlil et ideo facit, 2 Unde vel superabundat, vel aliquid excidit v. g. simi- quia vult. titer est. 5 Pro agentem Vat. agendi. ' Pro tamen Vat. cum cod. cc cum. Mox pro datnr plii- ^ Vat. cuni plurimis mss. minus bene noUlius pro nobililer,

res codd. cuni ed. 1 incongrue dantur, codd. K Z dant quod exhibet cod. V. Mox pro Potfst tamen cod. Z Possettamen. * In Val. dcsunt verba non causaUtatis ; quae bene re- ' Vat. praeconceptione.  :,

SENTENTIARUM LIB. I.