Bonaventure

QU^STIO II.

Utrum dwinuM esse sit adeo vermn, quod non possit cogitari non esse.

Secimdo quaeritur, utrum haec proprietas con- veniat Deo in sutnmo, id est, utrum divinum esse sit adeo verum, quod non possit cogitari non esse.

1. Et quod sic, videtur per Anselmum', qui 'dicit, quod Deus secundum communem animi con-

ceptionem est quo nihil maius cogitari potest; sed maius est quod non potest cogitari non esse, quam quod potest : ergo cum Deo nihil maius cogitari pos- sil , divinum esse ita est , quod non potest ' cogitari non esse.

2. Item , Damascenus ' dicit , quod cognitio es- sendi Deum nobis naturaliter est impressa; sed na- turales impressiones non relinquunt nec assuescunt in contrarium : ergo veritas Dei impressa menti hu- manae est inseparabilis ab ipsa: ergo non potest cogitari non esse.

3. Item , maior est veritas in esse divino quam in aliqua dignitate ^ ; sed aliqua dignitas ila est vera, quod non est ei contradicere corde, ut, omne to- tum est maius sua parte, et simiiia; unde non po- test cogitari non esse: ergo multo fortius hoc erit verum dicere de prima veritate.

4. Item, intellectus hoster nihil intelligit nisi per priniam lucem et veritatem " , ergo omnis actio intellectus, quae est in cogitando aliquid non esse, est per primam lucem ; sed per primam lucem non contingit cogitare, non esse primam lucem sive veri- tatem: ergo nullo modo contingit cogitare, primam veritatem non esse.

5. Item , quod contingit cogitare contingit enun- tiare"; sed non contingit enuntiare, primam verita-

tem non esse: ergo nec cogitare. Probatio omnis sermo enuntiativus asserit, se esse verum; unde sequitur : si homo est asinus , hominem esse asinum est verum ; sed omne quod ponit veritatem, ponit primam veritatem , quia omnis veritas infert illam: ergo omnis sermo asserit, primam veritatem esse: ergo etc.

6. Item , omnis sermo enuntiativus ' aut afBr- mativus est , aut negativus ; sed affirmativus aflirmat /ioc de hoc ; sed sequitur : si est ens quod est hoc , est ens quod non est hoc, quia cum dico ens hoc, dico ens hmitatum, flnitum et arctatum; et taU posito, ponitur ens summum: ergo omnis sermo af- flrmativus circa creaturam infert Deum.

7. Item , negativus similiter . quia nuilus sermo ■ est magis negativus quam iste: nuUa est veritas. Sed Augustinus in Sohloquiis ' probat, quod sermo iste ponit, ahquam veritatem esse; quia si nulla ve- ritas est, verum est, nullam veritatem esse; et si hoc est verum, aliquid est verum; et si aliquid est verum , aliqua veritas est: ergo etc.

Sed contra : I . Damascenus ' : « In tantum ki opposf- praevaluit perniciosa hominum malitia, ut dicat, Deum non esse, secundum illud Psalmi : Dixit insi- piens etc. »

2. Item, idolatra dicit, quod non est alius Deus nisi idolum, et hoc credit et cogitat; sed constat idolum non esse Deimi: ergo etc.

3. Item , omne iilud , quo intellecto non esse , potest aliquid intelligi , potest cogitari non esse. Sed dicit Boethius in libro de Hebdomadibus ", quod in-

' Proslog. c. 2. seqq.

2 Aliqui codd. possit.

3 Libr. 1. de Fide orthod. c. I. et 3: Nemo quippe mor- talium est, oui non hoc ab eo naturaliter insitum sit, ut Deum esse cognoscat.

* Dignitas, graece a^itufia, hic et passim signiflcat pro- positionem immediate sive per se notam , quam deflnit Aristot., I. Poster. c. 2, quod sit propositio indemonstrabilis , quam ne- cesse est quemlibet docenduni habere; et Boeth. de Ilebdomad., quod sit enuntiatio, quam quisque probat auditam.

5 De hac propositione , quae fundatur in doctrina S. Au- gustini, vide supra q. I. arg. 3. pro aflirmativa parte, et d. 3. p. I. a. I. q. I. fundam. 2, ubi et in Scholio sensus ipsius explicatur. — Mox Vat. post aliquid omittil non et paulo infra post cogitare cum cod. cc omittit verba non esse piimam usque cogitare, quae lectio mutila resaicitur ope aliorum codd. et ed. I .

^ Vat. conlra codd. et edd. 1,2, 3 verba transponit et S. Bonav. — Tom. I.

modo negativo propositionem sic exhibel : quod non convenit enuntiare , hoc non conv^it cogitare.

' De enuntiationc eiusque speciebus vide Aristot. , I. Periherm. c. de Enuntiatione. — Mox Vat. praeter fldem mss. et ed. I quia sequitwr pro sed sequitur.

* Libr. II. c. 2. n. 2. et c. 15. n. 28. — Vat. cum cod. cc post ponit addit primam , sed contra celeros codd. et ed. I nec non contra ed. operum .\ugustini.

' Libr. I. de Fide orthod. c. 3. : Quoniam vero Satanae improbilas tantum adversus hominum naturam valuit, ut et quosdam in stolidissimam et quovis malo peiorcm exitii vora- ginem detruserit , ita ut Deum esse negarent , quorum insipien- tiam divinorum verborum interpres David palam facicns ait ; Dixit insipiens in cordc suo (Psalm. 13, 1.) etc.

i" Seu in libro: Quomodo substantiae in eo quod sint, bonae sint , circa medium.

SENTENTIARUM LIU. 1.

telletlo [HT iinpossibile, siiinnuim boiiuni non esse, adlmi' potest ali^iuid intelligi rotundura et album: eigo siiniliter iii suinmo vero, el sic polerit cogitari non esse.

4. Item, illud qiiod maxime nos latet, de facili potest cogitari non esse: sed veritas divini esse est huiusmodi, quia Deus habitat litcem inaccessibi- lem ' : ei-go etc.

5. Item, quaero, quid est dicere, Deum non posse cogitari non esse ? Si quia non potest aliquo modo cogitari- nec verenee fake, illud est mani- feste falsum: si quia non potestiwe, similiter nec anima nec caelum et huiusmodi.

6. Item , quod contingit exprimere contingit ' et cogitare ; sed contingit exprimere , divinum esse uon esse : ergo et cogitare. Quod contingat, hoc patet, cum dicitur in speciali: Deus non est, et in gene- rali : nihil est ; et quod neutra istarum inferat, Deum esse, patet, quia oppositum non infert oppositum^ et quod nihil ponit nihil infert; quaelibel autem ista- runi nihil ponit.

CONCLUSIO.

Tanla est veritas divini esse, ut non possit cuni assensu cogitari non esse nisi p?-opter defe- ctum ex parte intelligentis, qui ignorat, quid sit Deus; ex parte vero intelligibilis non po- test esse defectus nec praesentiae nec evideur tiae , sive in se , sive in probando.

Respondeo : Dicendum , quod aliquid cogitare ^

Distinctio 1. jton esse est dupliciter. Aut in ratione falsi, sicut

cogito de hac : homo est asinus ; et hoc eogitare

nihil aliud est quam quid est, quod dicitur, intel-

conciusioi. ligere. Hoc modo potest cogitari non esse veritas

divini esse.

Alio modo est cogitare cum assensu, sicut" cogito aliquid non esse , et credo non esse : et hoc modo aliquid cogitare non esse, quod est, potest , 2. venire aut ex defectu intelligentis , aut ex defectu itelligibilis.

Defectus autern iMelligentis est caecitas vel ignorantia, ob quam, quia ignorat rem. coijiltar ipsam non esse. Contingit autem dupliciler cssc couitalio- iii^iii"tio;i. nein de aliquo ente, videlicet si est el qirid e.it ".

Intellectus autem noster delicit in cogitatione co.iciu.si,. i divinae veritatis quantum ad cognitionem, (/?mV/ e«^, tamen non deflcit quantum ad cognitionem, si est. Unde Hngo°: « Deus sic ab initio cognitionem suam in homine temperavit , ut sicut nunquam , quid esset, poterat comprehendi, ita nunquam , qtiia esset, poterat ignorari ». Quia ergo intellectus nosler nunquam deficit in cognitione Dei, si est, ideo nec potest ignorare, ipsum esse simpliciter '°, nec cogi- tare non esse.

Quia vero deficit in cognitione, quid e.st, ideo frequenter cogitat, Deum esse quod non est, sicut ido- lum, vel non esse quod est, sicut Deum iustum ". El quia qui cogital , Deuni non esse quod est , ut iuslum, per consequens cogitat , ipsum non esse : ideo ratione defectus intellectus Deus potest cogitari non esse concinsio :!. sive summa veritas ; non tamen simpliciter sive ge- neraliter, sed ex consequenti, sicut qui negat, bea- titudinem esse in Deo, negat eum "^ esse.

Hoc autem modo procedunt rationes probantes , ^^^^ ^^^ quod aliquis intellectus cogitat vei cogitare " potest, posiium. divinum esse non esse.

Alio modo potest cogitari, aliquid non esse propter defectum a parte intelligibilis , et huius- modi defectus polest esse dupliciter : aut defectus Disiinctio 4. praesentiae, aut defectus evidentiae; defectus prae- sentiae, utpote quianon semper, non ubique^*, non ubique totaliter. Quod non semper est, aliquando est, aliquando non: et ideo aliquando vere potest cogitari uon esse. Similiter de eo quod non est ubi- que, quia eadem ratione, qua potest cogitari non esse hic , potest cogitari non esse alibi. Similiter de eo quod secundum partem adest, secundum par- tem abest.

Deus autem est semper et ubique et totus semper et ubique: ideo non potest cogitari non esse. Hanc rationem assignat Anselmus in libro contra in-

1 1. Tim. 6 , 16; Vulgata : Imem inhaUtat imccessibilem.

2 Cod. W potest cogitari aliquo modo non esse nec.

3 Plerique codd. ut ACSTVW etc. omittunt contingit.

* Immo ipsum destruit, includeTido negationcm sui oppositi.

5 Plurimi codd. cum ed. i cogitari, sed cum subnexis minus cohaerenter.

^ Codd. aa bb satis bene addunt cum.

' Fide vetustiorum codd. et ed. 1 expunximus ideo, quod Vat. cum cod. cc praefigit verbo cogitat. Cod. V post rem addit esse.

8 Aristot. , II. Poster. c. I .

' Libr. I. de Sacram. p. III. c. 1 . in flne. Vat. sola in hoc textu post poterat addit ab homine.

'" Auctoritate antiquiorum mss. et ed. 1 simpliciter nec (quod etiam paulo post occurrit) substituimus pro simililer non , quod, mutata insuper interpunctione , habet Vat. cumcod. cc; sed non ita distincta est ista lectio.

" Vat. cum cod. cc , obnitentibus tamen aliis codd. et ed.

1 , hic et paulo infra pro iustum minus bene substituit non iustum ; lectionis utriusque unus sensus ; in lectione siquidem codd. iuslum refertur ad praecedens «on esse.

'2 Praeferimus lectionem plurium mss. ut HPTY ee etc. eum pro eam, utpote quae distincUor est.

" Ita codd. cum ed. 1 , quorum lectio hic praeferenda est lcctioni Vat. cogitari. Paulo post etiam unus alterve cod. pro cogilari ponit cogitare.

^* Vat. , post sempei- addito quia, hic adiungit aut quia, quamvis semper et ubique ; sed obstat auctoritas mss. , quo. rum plures ut ACFKLRSTUV propter repetitionem verbo- rum non ubique semel haec verba omittunt, sed incongruen- ter , ut patet ex subnexis. Ed. 1 non semper aut non ubique aut non ubique lotaliter. Immediate post Vat. cum cod. cc praeter fldem ceterorum mss. et ed. 1 minus bene Quia pro Quod, cui codd. aa, bb adiungunt enim.

1= Cap. 1.

DIST. VIII. P. I. ART. I. QUAEST. II.

Non solum propter defectum praesentiae ' po- test cogitari aliquid non esse, sed etiam propter de-

Distinciio 5. fectum evidentioe , quia non est evidens in se, nec est evidens m probando. Sed divini esse veritas est evidens et in se et m probando. In se, quia sicut principia cognoscimus in quantum terminos ' , et quia causa praedicati clauditur in subiecto, ideo se ipsis sunt evidentia ; sic et in proposito. Nam Deus sive summa veritas est ipsum esse , quo nihil

conciusio 5. melius cogitari potest : ergo non potest non esse nec cogitari non esse. Praedicatum enim clauditur in subiecto. Nec tantum habet evidentiam ex " se ,

c»^=^"sw 6; sed etiam ex probatione, quoniam divinam verita- fLe" '™ ®^^® probat et condudit omnis veritas et na- tura creata, quia si est ens per participationem et ab alio, est ens per essentiam et non ab alio. Pro- bat etiam ipsam et concludit omnis intelligentia recta , quia omni animae eius cognitio est impressa, et omnis cognitio est per ipsam. Probat iterum ipsam et concludit omnis propositio affirmativa ; omnis enim talis aliquid ponit; et aliquo posito po- nitur veruni; et vero posito ponitur veritas, quae est causa onmis veri '\ Propositio autem negativa

sitiowaAt "^^"^ '°^^''' 'Psam iiisi sophistice , ut dicunt. Unde

"™- ex hoc quod est nihil, esse, vel nuUani veritatem esse, non contingit concludere nec inferre, veritatem esse. Haec enim propositio : nihil esse * , destruit omnem veritatem. Et ideo ad ipsam non sequitur ali- qua afQrmatio, et haec est falsa: si nihii est, nihil esse est verum. Et si dicatur, quod omnis propo- sitio infert dictum , verum est , sed si nihil est , nulla propositio est nec aliquid. Augustinus autem tale argumentum non facit approbando , sed inqui- rendo.

Concedendum est igitur , quod tanta est veritas Epiiogns.fiivini esse, quod cum assensu non polest cogitari non

153

esse nisi propter ignorantiam cogitantis, qui igno- rat , quid est quod per nomen Dei ^ dicitur. Et con- cedendae sunt rationes ad hoc, licet aliquae sint sophisticae.

1. Ad illud ergo quod obiicitur in contrarium: In tantum praevaluit elc; dicendum, quod Dama- scenus loquitur de cogitatione , quae venit ab excae- catione; quod patet ex ipso verbo eius. cum dicit malitia.

2. Similiter ad illud de idolo, dicendum, quod ideo errat", quia ignorat, quid sit; unde non co- gitat, Deum non esse in universali.

3. Ad illud quod obiicitur , quod intellecto Deo non esse, possunt alia ' intelligi; dicendum, quod Boethius loquitur de intellectu , quo per impossibile aliquid cogitamus, sed non assentimus.

4. Ad illud quod obiicitur, quod maxime nos latet; patet responsio, quia' niaxime nos latet, quid est, sed tamen maxime patet, si est.

3. Ad illud quod obiicitur, quid est dicere, divinam veritatem non posse cogitari non esse? di- cendum, quod hoc est dicere, quod ° aliquis non potest credere, quod Deus non sit, dummodo uta- tur ratione. Non sic de creaturis; quia etsi certum est, unam creaturam esse praesentem uni, non ta- men omnibus, quia non est virtutis tantae, ut se omnibus oiferat aequahter, sicut prima veritas.

6. Ad illud quod obiicitur, quod contingit ex- primere contingit et cogitare; dicendum, quod po- test accipi cogitare generaliter pro actu mentis sive errantis sive non, sive assentientis sive non; et tuncest illud veruni; vel pro cogitatione cum assensu; et sic est falsum, quia dignitatibus contingit con- tradicere quantum ad exterius rationem, non tamen quantum ad interius, ut dicit Philosophus in libro Posteriorum '°.

SCHOLIOE

1. Quaestio haec fere coincidit cum illa , quae communiter sic exprimitur, uti-um Deum esse sit per se notum. Niliilomi- nus , ut bene intelligatur mens S. Doctoris , observai-e iuvat , quod status quaeslionis, et consequenter etiam foima solutionis

aliquatenus difierunt a quaestione posita in fornia supradicta et eius solutione. Sanctus enim loquitur hic directe de veritate divini esse et tantum indirecte de nostra cognilione huius di- vini esse; illa vci'0 alia quaestio immediate est de nosti'a co-

' Supple: cognoscimus. Aristot. , I. Poster. c. 3. (iuxla transl. Boethii): Principium scientiae esse quoddam dicimus, in quan- tum terminos cognoscimus.

2 Ex antiquioribus mss. et ed. I substituiinus ex pro in.

3 Quomodo haec ratio sit intelligenda , vide supra fundain. 5. et 6.

* Vat. cum cod. cc , aliis codd. et ed. I refragantibus , est. Proxime sequentem propositionem , quae a Vat. corrupte et mutile exhibetur , restauramus ope mss. et ed. 1 ponendo af- firtmtio loco affirmattva, dein falsa pro vera, et addendo vei'ba niliit essp usque si nihil est. Codd. in eo lantum dissident , quod alii habent dicatur, alii cum ed. I dicat, alii dicas.

5 Plurlmi codd. cum ed. I omittunt Dei.

* Supple : idolatra.

' Fide vetusliorum mss. et ed. I cxpunximus liic non aple adjitum esse.

* Vat. contra mss. et ed. I quod.

» Supplevimus ex mss. D G H K T Y Z aa bb ee fl' et ed. \ verba hoc est dicere quod. Mox cod. X cogitare loco cre- dere. Paulo infra ex cod. T adiecimus praesentem ; deinde ex eodem codice loco veritatis posuimus virtutis , quae lectio et in se distinctior est et in corp. art. (de defectu praesenliaej , insinuari videtur.

'" Libr. I. c. S. ( c. 1 0. ) iuxta translal. Boethii ; Seniper enim est instare ad exterius orationem, sed ad interius ora- tionem non semper (itpb? tov ?5w Xofov, xpo; tov t&u> Xoyov). Cfr. S. Thomas in Comment. super hunc locum , lect, 19, ubi et in translatione antiqua et in Commentario ipso pro orationem semper habetur rationem. — Vat. transponit con- tra sensum verborum Aristotelis rationem ante contradicere , et paulo antc pro et sic habet tunc, ac post dignitatibus addit id est propositionibus per se mtis, sed praeter fidem mss. et ed. I _

SI-NTENTl.\fiUM LIU. 1.

propriii iib iiliquibiis igiioriiliii-. llinlo i luinl cl iioslimanl bciilitiKliiicin... Similil

lis liiiljcl B. M\m

iid proliiiiid, putatur. Iii I

iniiur doclrinii

dunt ii gunieii primi

l!c,

per sc ii.iiiiiii cssc. Scuiiis liicil iiiiiisdiuii (liHiciilliilcs circ;i di'

notani ijtiuail iins ; iillanicn ipuiail rciii priiici|iiilciii coiiccilil dicliim proposilioncni cssc nolam pcr sc Dco ct Dcatis , noi tameii nobis. S. Tlionias simpliciler docet, dictain propositio nem es.sc nolani pcr se secundum sc, non lamen nobis (S. I

I. Si

isub

existenliam Dei csse eliam nobis iiolam pcr sc , si rationc propria, sed sub ralionibus communibus, nempe enlis, veri, boni, beatitudinis; cfr. S. Tliom., S. I. q. 2. a. I. ad l. et 3; S. c. Gent. 1. c. 11. ad 4; I. Sent. d. 3. (|. -2. — .\lc\. lliii., S. p. I. q. 3. m. 2. ad 3. lem sic cxplicat; «Cngnilid aliiiiiiis potest esse diiobus modis; in rationc ccnimiiiii cl iii inliinic propria. Polest igitur aliquid cognosci in ralimic (■iininiiiiii , ct tamen ignorari sub ratione propria , sicut cum aliquis cogno- scit mel sub ratione communi , videlicel quod est corpus molle , rubeum , ignorat autem ipsum sub ralione propria ; et ideo cum videt, fel esse corpus molle, rubeum , deceptus cre- dit , ipsum esse mel. Similiter cognitio beatitudinis et appetitus ipsius nobis innatus est ratione communi , ([uod est status oiuniuni bonorum aggregalione perfectus; lamen in ratione

iniio.sciint im-

iipic

ens, 111 lidc ciis csi, iiii/Ktiiirtis.-iiiiii' nmnintiir Drii.^o.

Palcl ci:;ii, S. Iiniia\ciitiii-iiii iiiiii (lccliiiassc a \ ia communi dicendo, inlcllccliini iinslriini noii dcliicic (|iioad (|uaestionem, si Hciis csl (i. e. sub aliqua rationc comniiini ), sed tantum (|iioa(l (|iiacsli(ineni, quid Deus esl (i. c. siib ralione propria). CIV. (Ic hoc Trigosus, Summa theol. q. 2. a. 2. dub. I. (qui tanicii istam distinctionem non satis considerat). Quodsi Seraphi- ciis arguinentum notuni Anselmi approbare videtur, observan- dum est, eum loqui vel de divino esse in se, ve! de eo intel- lectu , qui Deum sub ratione propria iam cognoscit. Huic enim evidens esse debet, existentiam Dei includi in cius essentia. Excaecato vero intellectui et ignoranti, quid Deus ost, manet ab- scoiiditum id quod in se est evidens, ita ut Deum verum et vivum in stultitia sua negare praesumat.

III. Quoad ipsas conclusiones praeler iam citatos cfr. Bonav. Itinerar. c. 5 ; Hexaem. Serm. 5. et 1 0. — Scot. , I. Sent. d. 2. q. 2. — B. Albert., S. p. I. tr. 4. q. 19. m. I. 4. — Henr. Gand., S. a. 22. per totum, et a. 30. q. 3. — Durand., hic p. I. q. 3. et 1 . — Dionys. Carth. , hic q. 2. — Biel , hic q. i.